ยินดีให้คำปรึกษากฎหมายแชทไลน์

คำพิพากษาศาลฎีกา 4801/2538: อายุความฟ้องเรียกคืนเงินค่าซื้อที่ดิน กรณีลาภมิควรได้ตามมาตรา 419 และการนับกำหนดหนึ่งปีและสิบปีเมื่อโจทก์รับว่ารู้สิทธิเรียกคืนตั้งแต่วันทำสัญญาซื้อขาย

บทนำ

คำพิพากษาศาลฎีกานี้มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับข้อพิพาทการซื้อขายที่ดิน น.ส.3 ซึ่งภายหลังตรวจสอบพบว่าเอกสารสิทธิของจำเลยออกทับที่ดินโฉนดของผู้อื่น โจทก์ในฐานะหน่วยงานของรัฐจึงฟ้องเรียกเงินค่าซื้อที่ดินคืนโดยอ้างลาภมิควรได้ ศาลฎีกาวินิจฉัยประเด็นสำคัญเรื่องอายุความตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 419 โดยถือคำบรรยายฟ้องของโจทก์เองว่าได้ยอมรับว่าสิทธิเรียกคืนมีขึ้นตั้งแต่วันทำสัญญาซื้อขาย เมื่อโจทก์ฟ้องเกินกำหนดสิบปีนับแต่วันที่สิทธิเกิด ฟ้องจึงขาดอายุความและไม่อาจเรียกเงินคืนจากจำเลยได้อีก

ข้อเท็จจริงโดยสรุปในคดี

โจทก์เป็นหน่วยงานของรัฐที่ดำเนินโครงการคันกั้นน้ำเค็มของกรมชลประทาน มีความจำเป็นต้องได้มาซึ่งที่ดินในเขตโครงการเพื่อใช้ประโยชน์ทางราชการ เมื่อวันที่ 15 มกราคม 2525 จำเลยได้ขายที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3) เลขที่ 7 ตำบลปึกเตียน (หนองจอก) อำเภอท่ายาง จังหวัดเพชรบุรี เนื้อที่ประมาณ 1 ไร่ 2 งาน 56 ตารางวา ให้แก่โจทก์ในราคา 6,560 บาท โดยโจทก์ได้ชำระเงินค่าซื้อที่ดินให้แก่จำเลยในวันทำสัญญา

ต่อมา ในวันที่ 29 พฤศจิกายน 2532 กรมชลประทานจะทำการจ่ายเงินค่าทดแทนที่ดินให้แก่ราษฎรซึ่งถูกเวนคืนในเขตโครงการคันกั้นน้ำเค็ม ในส่วนของที่ดินโฉนดเลขที่ 2045 ของนายไกรฤกษ์ อันเป็นอีกแปลงหนึ่ง เมื่อเจ้าหน้าที่ตรวจสอบหลักฐานกลับพบว่า ที่ดินโฉนดเลขที่ 2045 ดังกล่าวออกทับที่ดินตาม น.ส.3 ของจำเลยที่โจทก์ซื้อไป

ต่อมาเจ้าพนักงานที่ดินจังหวัดเพชรบุรีได้ตรวจสอบรายละเอียดเอกสารสิทธิอย่างละเอียด พบว่าโฉนดที่ดินเลขที่ 2045 ออกเมื่อวันที่ 30 สิงหาคม 2461 (ร.ศ. 137) ก่อนหน้า น.ส.3 ของจำเลยเป็นเวลานานมาก ส่วน น.ส.3 ของจำเลยออกเมื่อวันที่ 15 มกราคม 2525 ซึ่งเป็นวันเดียวกับวันที่จำเลยทำสัญญาขายที่ดินดังกล่าวให้แก่โจทก์ แสดงให้เห็นว่าที่ดินตาม น.ส.3 ของจำเลยซ้อนทับอยู่บนที่ดินมีโฉนดที่มีมาก่อนแล้ว

จากข้อเท็จจริงดังกล่าว โจทก์ถือว่าจำเลยมีเจตนาไม่สุจริตตั้งแต่เริ่มแรก เพราะรู้หรือควรรู้ว่าที่ดินที่นำมาขอออก น.ส.3 และขายให้โจทก์นั้นเป็นที่ดินซึ่งมีเอกสารสิทธิของบุคคลอื่นอยู่ก่อนแล้ว โจทก์จึงฟ้องต่อศาล ขอให้บังคับจำเลยคืนเงินค่าซื้อที่ดินจำนวน 6,560 บาท พร้อมดอกเบี้ยร้อยละ 7.5 ต่อปี นับแต่วันฟ้องจนกว่าจะชำระเสร็จ โดยบรรยายฟ้องว่า “จำเลยขายที่ดินให้โจทก์โดยไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” และถือเป็นการได้ลาภมิควรได้ของจำเลย

ฝ่ายจำเลยให้การต่อสู้หลักสำคัญว่า คดีของโจทก์ขาดอายุความเสียแล้ว เนื่องจากโจทก์ฟ้องคดีเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535 ซึ่งพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่วันที่โจทก์รู้สิทธิเรียกคืน และพ้นกำหนดสิบปีนับแต่วันที่สิทธิดังกล่าวได้มีขึ้น ตามที่บัญญัติเรื่องอายุความในกรณีลาภมิควรได้

ศาลชั้นต้นพิจารณาเห็นว่าคดีมีพยานหลักฐานเพียงพอต่อการวินิจฉัยข้อกฎหมาย จึงมีคำสั่งงดสืบพยานโจทก์และจำเลย แล้วพิพากษายกฟ้อง โจทก์อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน โจทก์จึงฎีกาต่อศาลฎีกา

ประเด็นข้อกฎหมายที่ต้องวินิจฉัย

ประเด็นสำคัญที่ศาลฎีกาต้องวินิจฉัยในคดีนี้ คือ

1 คำฟ้องของโจทก์ที่บรรยายว่า “จำเลยขายที่ดินให้โจทก์โดยไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” และขอให้คืนเงินนั้น มีลักษณะเป็นฟ้องตามมูลหนี้ลาภมิควรได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 406 และอยู่ภายใต้อายุความตามมาตรา 419 หรือไม่

2 ในกรณีมูลหนี้ลาภมิควรได้ตามมาตรา 419 การนับอายุความ “หนึ่งปีนับแต่เวลาที่ฝ่ายผู้เสียหายรู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืน หรือสิบปีนับแต่เวลาที่สิทธินั้นได้มีขึ้น” จะถือว่าขณะใดเป็นวันที่สิทธินั้นได้มีขึ้นในคดีนี้ และเมื่อเปรียบเทียบกับวันฟ้องคดีของโจทก์แล้ว ฟ้องขาดอายุความหรือไม่

คำวินิจฉัยและเหตุผลของศาลฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยในเบื้องต้นว่า คดีนี้เป็นคดีที่ฎีกาได้เฉพาะปัญหาข้อกฎหมายเท่านั้น ศาลฎีกาจึงต้องยึดถือข้อเท็จจริงตามที่ศาลอุทธรณ์ได้วินิจฉัยและฟังเป็นยุติ ซึ่งได้ข้อเท็จจริงตามที่กล่าวแล้วว่า จำเลยขายที่ดินตาม น.ส.3 ให้แก่โจทก์เมื่อวันที่ 15 มกราคม 2525 โจทก์ชำระเงินในวันทำสัญญา ภายหลังปรากฏว่า น.ส.3 ของจำเลยออกทับที่ดินโฉนดเลขที่ 2045 ของนายไกรฤกษ์ และเจ้าพนักงานที่ดินมีหนังสือแจ้งกรมชลประทานเมื่อวันที่ 10 กรกฎาคม 2533 โจทก์จึงฟ้องเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535

ศาลฎีกาพิเคราะห์ถึงบทบัญญัติมาตรา 419 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ซึ่งกำหนดว่า ในเรื่องลาภมิควรได้นั้น “ห้ามมิให้ฟ้องคดีเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่เวลาที่ฝ่ายผู้เสียหายรู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืน หรือเมื่อพ้นสิบปีนับแต่เวลาที่สิทธินั้นได้มีขึ้น” โดยตีความว่าบทบัญญัติดังกล่าวให้มีทั้ง “กำหนดอายุความอย่างย่อ” คือ หนึ่งปีนับแต่รู้สิทธิเรียกคืน และ “กำหนดอายุความสูงสุด” คือ สิบปีนับแต่วันที่สิทธินั้นได้มีขึ้น หากเลยกำหนดข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ผู้เสียหายย่อมฟ้องคดีไม่ได้

เมื่อหันมาพิจารณาคำฟ้องของโจทก์ ศาลฎีกาเห็นว่า โจทก์บรรยายฟ้องเองว่า น.ส.3 ของจำเลยออกวันที่ 15 มกราคม 2525 ซึ่งเป็นวันเดียวกับวันทำสัญญาขายที่ดินให้แก่โจทก์ และถือว่าเป็นการแสดงถึงเจตนาไม่สุจริตของจำเลยตั้งแต่ต้น การขายที่ดินดังกล่าวเป็นการขายโดยไม่สุจริตและไม่มีมูลอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย คำบรรยายเช่นนี้ ศาลถือว่าเป็นการยอมรับโดยโจทก์เองว่า สิทธิเรียกคืนเงินค่าซื้อที่ดินของโจทก์ “ได้มีขึ้นแล้ว” ตั้งแต่วันที่ทำสัญญาซื้อขายคือวันที่ 15 มกราคม 2525

เมื่อโจทก์นำเรื่องมาฟ้องต่อศาลในวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535 เท่ากับว่าพ้นระยะเวลา 10 ปีไปแล้วนับแต่วันที่สิทธิเรียกคืนเงินตามที่โจทก์อ้างได้มีขึ้น ศาลฎีกาจึงถือว่าฟ้องของโจทก์ขาดอายุความตามมาตรา 419 แม้โจทก์จะฎีกาโต้แย้งว่า ควรนับอายุความตั้งแต่วันที่ 10 กรกฎาคม 2533 ซึ่งเป็นวันที่เจ้าพนักงานที่ดินรายงานให้กรมชลประทานทราบว่าที่ดิน น.ส.3 ของจำเลยออกทับโฉนดที่ดินของผู้อื่น แต่ศาลฎีกาเห็นว่าข้อโต้แย้งดังกล่าว “ไม่อาจรับฟังได้” เพราะขัดแย้งกับคำบรรยายฟ้องของโจทก์เองที่ถือว่าสิทธิเรียกคืนมีขึ้นตั้งแต่วันทำสัญญาแล้ว

ศาลฎีกาจึงมีคำพิพากษายืนตามศาลอุทธรณ์และศาลชั้นต้น ว่าฟ้องของโจทก์ขาดอายุความ โจทก์ไม่อาจเรียกเงินค่าซื้อที่ดินคืนจากจำเลยได้

หลักกฎหมายสำคัญที่ศาลฎีกาวางไว้

1 การจัดลักษณะคดีเป็น “ลาภมิควรได้”

จากคำบรรยายฟ้องที่ว่า “จำเลยขายที่ดินให้โจทก์โดยไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” ศาลถือว่าฟ้องตั้งอยู่บนมูลหนี้ลาภมิควรได้ตามมาตรา 406 โดยนัยว่า จำเลยได้รับเงินค่าซื้อที่ดินไปโดยปราศจากมูลอันจะอ้างกฎหมายได้ จึงอยู่ภายใต้กติกาเรื่องอายุความตามมาตรา 419

2 อายุความในเรื่องลาภมิควรได้ตามมาตรา 419

มาตรา 419 กำหนดอายุความพิเศษสำหรับลาภมิควรได้ คือ

• อายุความย่อย 1 ปี: นับแต่เวลาที่ผู้เสียหาย “รู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืน”

• อายุความสูงสุด 10 ปี: นับแต่เวลาที่สิทธิเรียกคืน “ได้มีขึ้น”

ศาลฎีกาอธิบายโดยสรุปว่า หากผู้เสียหายรู้สิทธิเรียกคืนแล้วปล่อยเวลาล่วงเลยเกิน 1 ปี แม้ยังไม่ครบ 10 ปี ก็ฟ้องไม่ได้ หรือหากยังไม่พ้น 1 ปีนับแต่รู้ แต่เลยกำหนด 10 ปีนับแต่วันที่สิทธิได้มีขึ้น ก็ฟ้องไม่ได้เช่นกัน ดังนั้นเงื่อนไขทั้งสองเสมือนเป็น “เพดานคู่ขนาน” ที่ผู้เสียหายต้องอยู่ภายในทั้งคู่

3 การตีความ “วันที่สิทธินั้นได้มีขึ้น” จากคำบรรยายฟ้องของโจทก์เอง

ข้อสำคัญที่สุดในคดีนี้ คือ ศาลฎีกาถือเอา “คำบรรยายฟ้องของโจทก์” เป็นฐานสำหรับกำหนดวันที่สิทธิเรียกคืนมีขึ้น โดยเห็นว่าเมื่อโจทก์กล่าวเองว่าจำเลยมีเจตนาไม่สุจริตตั้งแต่เริ่มแรก และการขายที่ดินเมื่อวันที่ 15 มกราคม 2525 เป็นการขายโดยไม่มีมูลอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย ก็เท่ากับโจทก์ยอมรับว่าความเสียหายและสิทธิเรียกคืนของตนเกิดขึ้นแล้วในวันเดียวกับวันทำสัญญา

เมื่อโจทก์นำคดีมาฟ้องในวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535 ซึ่งเกิน 10 ปีนับแต่วันสิทธิได้มีขึ้น ศาลจึงถือว่าฟ้องขาดอายุความ โดยไม่จำเป็นต้องลงไปวินิจฉัยว่าโจทก์รู้ความจริงเมื่อใด เพราะเพียงแค่เกินกำหนดสิบปีก็เพียงพอให้ฟ้องตกไปแล้ว

4 ผลทางคดีเมื่อฟ้องขาดอายุความ

เมื่อศาลเห็นว่าฟ้องขาดอายุความ ศาลต้องพิพากษายกฟ้องโดยไม่จำต้องวินิจฉัยเนื้อหาความอื่นต่อไป ไม่ว่าจะเป็นประเด็นเกี่ยวกับเจตนาทุจริตของจำเลย ความไม่สุจริตของการออก น.ส.3 ทับที่ดินโฉนด หรือความเสียหายเชิงเนื้อหาที่โจทก์ได้รับ ทั้งหมดจึงไม่ถูกวินิจฉัยต่อในเชิงเนื้อหาสาระ

การวิเคราะห์แนวคำพิพากษาและข้อสังเกตเชิงกฎหมาย

1 ความสำคัญของถ้อยคำในคำฟ้อง

คดีนี้สะท้อนให้เห็นว่า ถ้อยคำที่โจทก์ใช้ในคำฟ้องมีผลสำคัญอย่างยิ่งต่อการจัดลักษณะคดีและการกำหนดอายุความ การที่โจทก์ใช้คำว่า “ไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” ทำให้ศาลตีความไปในทางลาภมิควรได้ และเมื่อนำไปเชื่อมกับการกล่าวหาว่าจำเลยมีเจตนาไม่สุจริตตั้งแต่วันที่ทำสัญญา ก็กลายเป็นการยอมรับโดยปริยายว่าสิทธิเรียกคืนเกิดขึ้นแล้ว ณ วันทำสัญญา

ในทางร่างฟ้อง หากความประสงค์แท้จริงของโจทก์ต้องการยึดฐาน “ผิดสัญญา” หรือ “รอนสิทธิ” หรือแม้แต่ “ละเมิด” การเลือกถ้อยคำและการวางฐานข้อเท็จจริงควรทำด้วยความระมัดระวัง เพื่อไม่ให้ศาลจัดคดีไปอยู่ในลักษณะทางกฎหมายที่มีอายุความสั้นกว่าหรือก่อให้เกิดข้อจำกัดมากกว่า

2 การแยกความต่างระหว่างมูลละเมิด ผิดสัญญา และลาภมิควรได้

ข้อเท็จจริงในคดีลักษณะนี้ มีลักษณะ “อยู่ตรงกลาง” ระหว่างหลายมูลหนี้ เช่น

• หากเน้นการกระทำของจำเลยที่ไปขอออก น.ส.3 ทับที่ดินโฉนดของบุคคลอื่นและขายแก่โจทก์ อาจมองเป็นมูลละเมิด (มาตรา 420) หรือแม้กระทั่งมีลักษณะฉ้อโกง

• หากเน้นว่าจำเลยไม่สามารถส่งมอบกรรมสิทธิ์ในที่ดินที่แท้จริงให้แก่โจทก์ได้ อาจพิจารณาในฐานะผิดสัญญา หรือรอนสิทธิของผู้ซื้อ (มาตรา 475)

• แต่หากเน้นที่การได้รับเงินโดยปราศจากมูลทางกฎหมาย ก็นำไปสู่ลักษณะลาภมิควรได้ (มาตรา 406 ประกอบมาตรา 419)

ศาลฎีกาในคดีนี้เลือกจับประเด็น “ลาภมิควรได้” จากถ้อยคำฟ้อง บ่งชี้ให้เห็นว่า ศาลให้ความสำคัญกับ “มูลที่โจทก์ยกฟ้อง” มากกว่าการสำรวจว่าข้อเท็จจริงอาจเข้าลักษณะมูลหนี้อย่างอื่นได้หรือไม่ หากโจทก์ฟ้องตามมูลหนึ่ง ศาลย่อมผูกพันอยู่ในขอบเขตมูลนั้นและอายุความที่ใช้บังคับก็เป็นไปตามลักษณะมูลหนี้ที่โจทก์เลือก

3 อายุความในลาภมิควรได้: ดาบสองคมของผู้ฟ้อง

มาตรา 419 กำหนดอายุความสั้นเพียงหนึ่งปีนับแต่ผู้เสียหายรู้สิทธิ แต่ยังให้เพดานสูงสุดสิบปีนับแต่สิทธิได้มีขึ้น แนวคำพิพากษานี้ตอกย้ำว่า ผู้เสียหายไม่อาจอ้างเหตุให้เริ่มนับอายุความล่าช้าออกไปได้โดยง่าย หากคำฟ้องของผู้เสียหายเองชี้ว่าความเสียหายและสิทธิเรียกคืนเกิดขึ้นมาแล้วนานมาก

ในคดีนี้ แม้จะมีเหตุการณ์สำคัญในภายหลัง คือหนังสือแจ้งของเจ้าพนักงานที่ดินวันที่ 10 กรกฎาคม 2533 แต่ศาลเห็นว่าจากคำฟ้องของโจทก์เอง สิทธิเรียกคืนย่อมเกิดขึ้นตั้งแต่วันทำสัญญาในปี 2525 แล้ว เมื่อฟ้องเกินสิบปี การอ้างให้เริ่มนับจากปี 2533 จึงไม่อาจลบล้างข้อเท็จจริงตามคำฟ้องของโจทก์เองได้

4 นัยสำคัญต่อการปฏิบัติของหน่วยงานรัฐและทนายความ

คดีนี้เป็นตัวอย่างสำคัญสำหรับหน่วยงานของรัฐและทนายความที่ดูแลคดีทรัพย์สินของรัฐ โดยเฉพาะกรณีซื้อที่ดินเพื่อโครงการสาธารณะ หากพบข้อบกพร่องในเอกสารสิทธิภายหลัง จำเป็นต้องรีบดำเนินการฟ้องคดีภายในกรอบเวลาที่กฎหมายกำหนด และต้องพิจารณาว่าจะยึดมูลหนี้ใดเป็นฐานในการฟ้อง ทั้งในด้านอายุความและภาระการพิสูจน์

หากเลือกมูลลาภมิควรได้ อาจเสียเปรียบในแง่อายุความที่สั้น และสุ่มเสี่ยงต่อการตีความว่าฟ้องขาดอายุความได้ง่าย แต่หากข้อเท็จจริงเอื้อต่อการฟ้องในทางละเมิดหรือผิดสัญญา การพิจารณาและเลือกมูลฟ้องให้สอดคล้องกับข้อเท็จจริงอันแท้จริงจึงเป็นเรื่องสำคัญ

สรุปข้อคิดทางกฎหมายจากคำพิพากษานี้

1 การร่างคำฟ้องมีผลต่อ “ลักษณะคดี” และ “อายุความ” โดยตรง ถ้อยคำที่ดูเหมือนทั่วไป เช่น “ไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” สามารถทำให้คดีถูกจัดอยู่ในกรอบลาภมิควรได้และถูกจำกัดด้วยอายุความตามมาตรา 419

2 อายุความในลาภมิควรได้เป็นกลไกคุ้มครองความมั่นคงแห่งสิทธิและความแน่นอนของนิติสัมพันธ์ เมื่อพ้นกำหนดสิบปีนับแต่สิทธิได้มีขึ้น แม้จะยังมีข้อโต้แย้งในทางเนื้อหาความ ผู้เสียหายก็ไม่อาจฟ้องร้องได้อีก

3 หน่วยงานของรัฐและคู่กรณีทั้งหลายควรให้ความสำคัญกับการตรวจสอบเอกสารสิทธิและข้อเท็จจริงให้รอบคอบ ก่อนฟ้องคดี และเมื่อทราบว่ามีสิทธิเรียกคืน ก็ควรดำเนินการฟ้องโดยไม่เนิ่นช้า เพื่อหลีกเลี่ยงปัญหาฟ้องขาดอายุความ

4 ในเชิงการศึกษา คดีนี้ช่วยให้เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างข้อเท็จจริงที่คู่ความกล่าวอ้าง มูลหนี้ที่เลือกอ้างในคำฟ้อง และผลทางอายุความตามกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ได้อย่างชัดเจน เป็นกรณีตัวอย่างสำคัญในการสอนเรื่องลาภมิควรได้และอายุความในวิชากฎหมายแพ่ง

สรุปผลคำพิพากษาของศาลทั้งสาม

1. ศาลชั้นต้น เห็นว่าคดีมีปัญหาสำคัญอยู่ที่อายุความฟ้องเรียกคืนเงินตามมูลลาภมิควรได้ตามมาตรา 419 โดยโจทก์ฟ้องเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535 ซึ่งพ้นกำหนดสิบปีนับแต่วันที่สิทธิเรียกคืนมีขึ้นแล้ว จึงมีคำสั่งให้งดสืบพยานทั้งสองฝ่ายและพิพากษายกฟ้อง

2. ศาลอุทธรณ์ พิจารณาแล้วเห็นพ้องตามแนววินิจฉัยของศาลชั้นต้นว่า การเรียกเงินของโจทก์เป็นเรื่องลาภมิควรได้และฟ้องเกินกำหนดอายุความตามมาตรา 419 จึงพิพากษายืนให้ยกฟ้องเช่นเดียวกับศาลชั้นต้น

3. ศาลฎีกา วินิจฉัยในปัญหาข้อกฎหมายว่า สิทธิเรียกคืนเงินของโจทก์ได้มีขึ้นตั้งแต่วันทำสัญญาซื้อขายที่ดิน คือวันที่ 15 มกราคม 2525 ตามคำบรรยายฟ้องของโจทก์เอง เมื่อโจทก์มาฟ้องในปี 2535 จึงพ้นกำหนดสิบปี ฟ้องของโจทก์ขาดอายุความ ศาลฎีกาจึงพิพากษายืนตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์และศาลชั้นต้น ยกฟ้องโจทก์โดยสิ้นเชิง

คำพิพากษาศาลฎีกาที่  4801/2538

   อายุความฟ้องร้องในเรื่องลาภมิควรได้มีบัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 419 ว่า ในเรื่องลาภมิควรได้นั้นท่านห้ามมิให้ฟ้องคดีเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่เวลาที่ฝ่ายผู้เสียหายรู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืนหรือเมื่อพ้นสิบปีนับแต่เวลาที่สิทธินั้นได้มีขึ้น ซึ่งหมายความว่า ถ้าผู้เสียหายรู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืนเกิน 1 ปี แล้วถึงแม้จะยังไม่พ้น 10 ปี นับแต่เวลาที่สิทธินั้นได้มีขึ้น หรือถ้าผู้เสียหายรู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืนยังไม่เกิน 1 ปี แต่ก็พ้น 10 ปี นับแต่เวลาที่สิทธินั้นได้มีขึ้น ก็ห้ามมิให้ผู้เสียหายฟ้องคดีเพื่อเรียกคืนเช่นกันโจทก์บรรยายฟ้องว่า น.ส.3 ของจำเลยได้มีการออกทับที่ดินมีโฉนดของผู้อื่นเมื่อวันที่ 15 มกราคม 2525 ซึ่งเป็นวันเดียวกับวันทำสัญญาขายให้แก่โจทก์ อันเป็นการแสดงให้เห็นว่าจำเลยมีเจตนาไม่สุจริตมาแต่เริ่มแรก การกระทำของจำเลยเป็นการขายที่ดินให้แก่โจทก์โดยไม่สุจริตและไม่มีมูลอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย ตามคำฟ้องของโจทก์ดังกล่าวแสดงว่าโจทก์ได้รับว่าสิทธิที่จะเรียกคืนเงินค่าซื้อที่ดินจากจำเลยของโจทก์ได้มีขึ้นตั้งแต่วันทำสัญญาซื้อขายคือวันที่ 15 มกราคม 2525 โจทก์ฟ้องคดีนี้เมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์2535 จึงพ้น 10 ปี ฟ้องโจทก์จึงขาดอายุความแล้ว

โจทก์ฟ้องว่า เมื่อวันที่ 15 มกราคม 2525 จำเลยขายที่ดินตาม น.ส.3 ให้โจทก์ในราคา 6,560 บาท เพื่อใช้ในโครงการคันกั้นน้ำเค็ม ต่อมาเมื่อกรมชลประทานจะจ่ายค่าทดแทนที่ดินของนายไกรฤกษ์ ตามโฉนดเลขที่ 2045 เจ้าหน้าที่ตรวจสอบพบว่าโฉนดดังกล่าวออกทับที่ดิน น.ส.3 ของจำเลย โดยโฉนดออกเมื่อปี 2461 ส่วนน.ส.3 ของจำเลยออกวันที่ 15 มกราคม 2525 วันเดียวกับวันที่ทำสัญญาซื้อขาย แสดงถึงเจตนาไม่สุจริต จำเลยขายที่ดินโดยไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย ทำให้โจทก์เสียหาย จึงขอให้คืนเงิน 6,560 บาทพร้อมดอกเบี้ย

จำเลยให้การว่า โจทก์ฟ้องเมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535 พ้นกำหนด 1 ปีนับแต่มีสิทธิเรียกเงินคืน และพ้น 10 ปีนับแต่จ่ายเงิน จึงขาดอายุความ ศาลชั้นต้นเห็นว่าคดีพอวินิจฉัยได้ สั่งงดสืบพยานและพิพากษายกฟ้อง ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน โจทก์ฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยโดยถือตามข้อเท็จจริงของศาลอุทธรณ์ว่า จำเลยขายที่ดิน น.ส.3 ให้โจทก์เมื่อ 15 มกราคม 2525 โจทก์ชำระเงินในวันนั้น ต่อมาวันที่ 29 พฤศจิกายน 2532 ตรวจพบว่าที่ดิน น.ส.3 ทับโฉนดเลขที่ 2045 และเจ้าพนักงานที่ดินแจ้งกรมชลประทานวันที่ 10 กรกฎาคม 2533 โจทก์ฟ้องวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2535

ประเด็นคือฟ้องขาดอายุความลาภมิควรได้ตาม มาตรา 419 หรือไม่ ซึ่งกำหนดห้ามฟ้องเมื่อพ้น 1 ปีนับแต่ผู้เสียหายรู้สิทธิ หรือพ้น 10 ปีนับแต่สิทธิเกิด ศาลถือคำฟ้องของโจทก์ที่ระบุว่า น.ส.3 ออกวันที่ 15 มกราคม 2525 วันเดียวกับการขาย และเป็นการขายโดยไม่สุจริตไม่มีมูลอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย แสดงว่าโจทก์รับเองว่าสิทธิเรียกคืนเกิดตั้งแต่วันทำสัญญา เมื่อฟ้องปี 2535 จึงพ้น 10 ปี ข้ออ้างว่าควรนับตั้งแต่วันที่ 10 กรกฎาคม 2533 ไม่อาจรับฟังได้ เพราะขัดต่อคำบรรยายฟ้องของโจทก์เอง

สรุป ศาลฎีกาเห็นว่าฟ้องตามมูลลาภมิควรได้ขาดอายุความแล้ว พิพากษายืนยกฟ้องตามศาลอุทธรณ์และศาลชั้นต้น โดยชี้ให้เห็นความสำคัญของถ้อยคำในคำฟ้องที่มีผลต่อการจัดลักษณะคดีและการนับอายุความตามมาตรา 419

เรื่อง เรียกเงินคืนเรื่องลาภมิควรได้หรือรอนสิทธิ – อย่างไรจึงถูกต้อง

ในการฟ้อง “เรียกเงินคืน” จากคู่สัญญาหรือคู่กรณี สิ่งที่สำคัญไม่แพ้ข้อเท็จจริงคือ “การเลือกฐานกฎหมายให้ถูกต้อง” ระหว่างมูลหนี้ลาภมิควรได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 406 และการเรียกเงินคืนเพราะ “ถูกรอนสิทธิ” ตามบทว่าด้วยการซื้อขาย มาตรา 472, 473, 475 เป็นต้น หากเลือกผิดประเภท ไม่เพียงทำให้ศาลตีความคลาดเคลื่อน แต่ยังอาจนำไปสู่ปัญหา “ขาดอายุความ” ตามมาตรา 419 หรือ 193/30 ได้โดยง่าย

1. ลาภมิควรได้คืออะไร

ลาภมิควรได้เกิดขึ้นเมื่อบุคคลหนึ่ง “ได้ทรัพย์สิน หรือได้ประโยชน์” โดยปราศจากมูลอันจะอ้างกฎหมายได้ และอีกฝ่ายเสียเปรียบ เช่น รับเงินที่โอนผิดบัญชี รับเงินชำระหนี้ทั้งที่หนี้ระงับไปแล้ว หรือนิติกรรมเป็นโมฆะ ทำให้มูลทางกฎหมายที่รองรับการรับทรัพย์สิ้นไป เมื่อไม่มีมูลหนี้รองรับ ผู้ได้รับทรัพย์จึงต้องคืนตามมาตรา 406

ข้อควรระวังคือ ลาภมิควรได้ “ไม่ใช่ทุกกรณีที่รับเงินผิดความคาดหมาย” แต่ต้องเป็นกรณีที่ตามกฎหมายไม่มีฐานอื่นรองรับ เช่น ไม่ใช่ละเมิด ไม่ใช่ผิดสัญญา และไม่ใช่การรอนสิทธิในสัญญาซื้อขาย หากกรณีใดเข้าลักษณะละเมิดหรือผิดสัญญาโดยตรง ก็ควรใช้ฐานกฎหมายตามลักษณะนั้น ไม่ใช่ดึงไปปรับเป็นลาภมิควรได้

2. อายุความลาภมิควรได้ – จุดตายที่พบบ่อย

มาตรา 419 กำหนดว่า ฟ้องลาภมิควรได้ต้องทำภายใน

• หนึ่งปีนับแต่ผู้เสียหาย “รู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืน” หรือ

• สิบปีนับแต่วันที่สิทธินั้นเกิดขึ้น แล้วแต่ว่ากำหนดใดถึงก่อน

ดังนั้น เมื่อในคำฟ้องโจทก์บรรยายเองว่า รู้ข้อเท็จจริงตั้งแต่วันทำสัญญา หรือวันโอนเงิน แต่กลับมาฟ้องเกิน 10 ปี หรือเกิน 1 ปีนับแต่รู้สิทธิ ก็อาจถูกยกฟ้องว่า “ขาดอายุความลาภมิควรได้” ได้ทันที นักกฎหมายจึงต้องระมัดระวังถ้อยคำในคำฟ้องอย่างยิ่ง เพราะคำว่า “รู้มาตั้งแต่…” อาจกลายเป็นดาบย้อนมาฟันสิทธิของโจทก์เอง

3. รอนสิทธิในสัญญาซื้อขาย – ไม่ใช่ลาภมิควรได้

ในคดีซื้อขายทรัพย์ ถ้าปรากฏภายหลังว่าทรัพย์ที่ขายนั้นเป็นของบุคคลอื่น หรือมีบุคคลที่สามมีสิทธิเหนือทรัพย์อยู่ก่อน ทำให้ผู้ซื้อถูก “รบกวนสิทธิ” หรือถูกเรียกเอาทรัพย์คืน กรณีนี้โดยหลักแล้วเข้าลักษณะ “รอนสิทธิ” ตามมาตรา 475 ผู้ขายต้องรับผิดในผลของการรบกวนสิทธิ ไม่ว่าจะเป็นการเลิกสัญญา เรียกเงินคืน หรือเรียกค่าสินไหมทดแทน

ฐานกฎหมายในลักษณะนี้เป็น “ความรับผิดตามสัญญาซื้อขาย” ไม่ใช่ลาภมิควรได้ และอายุความจะไปผูกกับอายุความตามมูลหนี้สัญญาโดยทั่วไป (เช่น 10 ปี ตามมาตรา 193/30 ถ้าไม่มีบทเฉพาะกำหนดไว้) จึงไม่อยู่ภายใต้กรอบแคบของมาตรา 419 ที่กำหนด 1 ปี + 10 ปี แบบลาภมิควรได้

4. วิธีคิดเบื้องต้น – จะใช้ลาภมิควรได้หรือรอนสิทธิ

เมื่อต้องร่างคำฟ้องเรียกเงินคืน ลองถามตัวเอง 3 ขั้นตอน

1. เงินที่จ่ายไปเกิดจาก “สัญญาที่มีผลผูกพัน” อยู่หรือไม่

o ถ้าสัญญายังสมบูรณ์ แต่ทรัพย์มีปัญหา → พิจารณาผิดสัญญา/รอนสิทธิ

o ถ้าสัญญาเป็นโมฆะหรือโมฆียะที่บอกล้างแล้ว → พิจารณาลาภมิควรได้

2. มีการ “รบกวนสิทธิจากบุคคลที่สาม” หรือมีสิทธิของบุคคลอื่นอยู่ก่อนหรือไม่

o ถ้ามีการรบกวนสิทธิในทรัพย์ที่ซื้อขาย → เข้าทางมาตรา 475 (รอนสิทธิ)

o ถ้าไม่มีเรื่องสิทธิบุคคลที่สาม แต่เป็นเงินที่จ่ายไปโดยไม่มีมูล → ลาภมิควรได้

3. อายุความฝ่ายเราปลอดภัยแบบไหนมากกว่ากัน

o ถ้าเหตุการณ์เกิดมานานเกิน 10 ปี หรือรู้สิทธิมามากกว่า 1 ปีแล้ว → ฐานลาภมิควรได้อาจเสี่ยงมาก

o ถ้ากรณีเข้าลักษณะสัญญาหรือรอนสิทธิและยังอยู่ใน 10 ปี → การอ้างฐานสัญญามักปลอดภัยกว่า

5. ข้อสรุปเชิงปฏิบัติสำหรับนักกฎหมาย

1. อ่านข้อเท็จจริงให้ชัดว่า “เงินที่จ่ายไป” มีสัญญารองรับหรือไม่ หากยังเป็นสัญญาซื้อขายที่ไม่เป็นโมฆะ การฟ้องด้วยฐานผิดสัญญาหรือรอนสิทธิมักเหมาะสมกว่า

2. ใช้ “ลาภมิควรได้” เฉพาะเมื่อไม่มีฐานกฎหมายอื่นที่ตรงกว่า เช่น นิติกรรมโมฆะ นิติกรรมสิ้นผล ทำให้ผู้รับทรัพย์ไม่มีเหตุอ้างตามกฎหมาย

3. ระวังถ้อยคำในคำฟ้อง เช่น “รู้มาตั้งแต่วันทำสัญญา” เพราะมีผลโดยตรงต่อการนับอายุความลาภมิควรได้ตามมาตรา 419

4. แยกให้ชัดระหว่างการทำละเมิด การผิดสัญญา และลาภมิควรได้ เพราะแต่ละฐานมีกฎเรื่องภาระการพิสูจน์และอายุความแตกต่างกัน

5. หากข้อเท็จจริงใกล้เคียงกับกรณีรอนสิทธิ (ผู้ซื้อถูกรบกวนสิทธิในทรัพย์ที่ซื้อ) ควรศึกษาเพิ่มเติมมาตรา 472–475 และแนวคำพิพากษาศาลฎีกา เพื่อเลือกมูลฟ้องให้สอดคล้องที่สุด

การเรียกเงินคืนให้ “ถูกทางกฎหมาย” จึงไม่ใช่เพียงการเขียนคำฟ้องให้สละสลวย แต่ต้องเริ่มต้นจากการวินิจฉัยฐานกฎหมายให้ตรงระหว่าง “ลาภมิควรได้” กับ “รอนสิทธิ” หากเลือกฐานกฎหมายถูกต้องตั้งแต่ต้น โอกาสสำเร็จในชั้นศาลและการหลีกเลี่ยงปัญหาอายุความก็จะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: กรณีซื้อขายที่ดินแล้วภายหลังพบว่าเอกสารสิทธิออกทับที่ดินของผู้อื่น ผู้ซื้อจะใช้สิทธิเรียกเงินคืนได้ในฐานกฎหมายใดบ้าง?

คำตอบ: กรณีซื้อขายที่ดินแล้วตรวจพบภายหลังว่าเอกสารสิทธิของผู้ขายออกทับที่ดินของผู้อื่น ผู้ซื้ออาจพิจารณาใช้สิทธิเรียกเงินคืนได้ 3 ฐานหลัก คือ (1) ฐานลาภมิควรได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 406 หากสัญญาซื้อขายตกเป็นโมฆะหรือโมฆียะและมีการบอกล้างแล้ว (2) ฐานละเมิดตามมาตรา 420 หากผู้ขายรู้อยู่แล้วหรือควรจะรู้ว่าสิทธิในที่ดินมีปัญหาแต่ยังคงนำมาขาย และ (3) ฐานผิดสัญญาในลักษณะรอนสิทธิ ตามมาตรา 475 เมื่อผู้ซื้อไม่สามารถครอบครองหรือใช้ประโยชน์ที่ดินได้โดยสงบเพราะมีบุคคลภายนอกมีสิทธิเหนือทรัพย์มาก่อน โดยจะต้องพิจารณาข้อเท็จจริงในแต่ละคดีว่าตรงกับองค์ประกอบของฐานกฎหมายใดมากที่สุดเพื่อให้การใช้สิทธิเป็นไปอย่างถูกต้อง

2. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: การเรียกเงินคืนในฐานลาภมิควรได้ตามมาตรา 406 และ 419 มีหลักเกณฑ์อายุความอย่างไร?

คำตอบ: การเรียกเงินคืนในฐานลาภมิควรได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 406 จะต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์อายุความในมาตรา 419 ซึ่งกำหนดว่า “ห้ามมิให้ฟ้องคดีเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่เวลาที่ฝ่ายผู้เสียหายรู้ว่าตนมีสิทธิเรียกคืน หรือเมื่อพ้นสิบปีนับแต่เวลาที่สิทธินั้นได้มีขึ้น” ดังนั้น หากผู้เสียหายรู้ข้อเท็จจริงและรู้สิทธิของตนเกินหนึ่งปีแล้ว แม้ยังไม่ครบสิบปี ก็ถือว่าขาดอายุความ หรือแม้จะรู้สิทธิไม่ถึงหนึ่งปีแต่เวลาล่วงเลยเกินสิบปีนับแต่สิทธิเริ่มมี ก็ขาดอายุความเช่นกัน ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้อง ศาลใช้ถ้อยคำในคำฟ้องของโจทก์เองเป็นเกณฑ์ในการนับอายุความ ทำให้ฟ้องขาดอายุความเพราะโจทก์บรรยายว่ารู้สิทธิมาตั้งแต่วันทำสัญญา

3. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: กรณีที่สัญญาซื้อขายยังสมบูรณ์ แต่ที่ดินมีปัญหาสิทธิ การใช้ฐานรอนสิทธิตามมาตรา 475 แตกต่างจากลาภมิควรได้อย่างไร?

คำตอบ: หากสัญญาซื้อขายยังสมบูรณ์ แต่ภายหลังปรากฏว่าที่ดินมีปัญหาสิทธิ เช่น เอกสารสิทธิของผู้ขายออกทับที่ดินโฉนดของบุคคลอื่น การเรียกเงินคืนควรพิจารณาใช้ฐานผิดสัญญาในลักษณะรอนสิทธิ ตามมาตรา 475 มากกว่าฐานลาภมิควรได้ เนื่องจากสัญญายังมีมูลทางกฎหมาย ไม่ใช่กรณี “ไม่มีมูลอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” แบบมาตรา 406 ผู้ขายมีหน้าที่ต้องรับผิดในผลของการรอนสิทธิ หากผู้ซื้อถูกบุคคลภายนอกผู้มีสิทธิเหนือทรัพย์รบกวน หรือไม่สามารถครอบครองทรัพย์ได้โดยสงบ การเรียกร้องในฐานรอนสิทธิยังอยู่ภายใต้อายุความทั่วไปสิบปีตามมาตรา 193/30 ซึ่งปลอดภัยกว่าฐานลาภมิควรได้ที่มีอายุความเพียงหนึ่งปีนับแต่รู้สิทธิ

4. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: การบรรยายฟ้องว่า “จำเลยขายที่ดินโดยไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” ส่งผลอย่างไรต่อการวินิจฉัยว่าคดีเป็นลาภมิควรได้?

คำตอบ: การใช้ถ้อยคำในคำฟ้องว่า “จำเลยขายที่ดินให้โจทก์โดยไม่มีมูลเหตุอันจะอ้างได้ตามกฎหมาย” แม้โจทก์จะมีเจตนาเพียงต้องการชี้ให้เห็นถึงความไม่สุจริตของจำเลย แต่ถ้อยคำดังกล่าวเป็นถ้อยคำสำคัญตามมาตรา 406 ว่าด้วยลาภมิควรได้ ศาลจึงอาจตีความว่ามูลฟ้องของโจทก์อยู่บนฐานลาภมิควรได้และนำมาตรา 419 ว่าด้วยอายุความหนึ่งปีมาใช้บังคับ ซึ่งอาจทำให้คดีขาดอายุความโดยไม่จำเป็น ทั้งที่ตามข้อเท็จจริงอาจใกล้เคียงกับฐานผิดสัญญาหรือรอนสิทธิ มากกว่าฐานลาภมิควรได้ ดังนั้น การเลือกถ้อยคำในคำฟ้องจึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง เพราะอาจผูกมัดให้ศาลต้องพิจารณาตามฐานกฎหมายที่โจทก์บรรยายเอง

5. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: ในทางปฏิบัติ หากผู้ซื้อทราบภายหลังว่าเอกสารสิทธิของผู้ขายออกทับที่ดินบุคคลอื่น ควรพิจารณาเลือกมูลฟ้องใดเป็นหลัก?

คำตอบ: ในทางปฏิบัติ เมื่อผู้ซื้อทราบภายหลังว่าเอกสารสิทธิของผู้ขายออกทับที่ดินของผู้อื่น ควรวิเคราะห์ก่อนว่าสัญญาซื้อขายยังมีผลสมบูรณ์หรือเป็นโมฆะ หากสัญญายังสมบูรณ์และมีบุคคลภายนอกมีสิทธิเหนือทรัพย์อยู่ก่อน การใช้ฐานผิดสัญญาในลักษณะรอนสิทธิ ตามมาตรา 475 ประกอบมาตรา 193/30 มักเหมาะสมกว่า เพราะเป็นการบังคับตามสัญญาและไม่ถูกจำกัดด้วยอายุความหนึ่งปีเช่นลาภมิควรได้ แต่หากข้อเท็จจริงชัดเจนว่าผู้ขายเจตนาทุจริตหรือทราบมาก่อนว่าตนไม่มีสิทธิในที่ดิน การพิจารณาฐานละเมิดตามมาตรา 420 ก็อาจเป็นอีกทางเลือกหนึ่ง อย่างไรก็ดี การใช้ฐานลาภมิควรได้ควรจำกัดเฉพาะกรณีที่สัญญาตกเป็นโมฆะหรือโมฆียะจริง ๆ เพื่อไม่ให้เสียเปรียบด้านอายุความ

6. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: คำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้องกับกรณีออก น.ส.3 ทับที่ดินโฉนดของผู้อื่น ให้บทเรียนทางกฎหมายอะไรเกี่ยวกับอายุความการฟ้อง?

คำตอบ: คำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้องกับกรณีออกหนังสือรับรองการทำประโยชน์ (น.ส.3) ทับที่ดินมีโฉนดของผู้อื่น แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่าศาลให้ความสำคัญกับวันและถ้อยคำที่คู่ความบรรยายฟ้องว่าตน “รู้สิทธิ” ตั้งแต่เมื่อใด หากโจทก์บรรยายฟ้องว่าได้ทราบถึงปัญหาสิทธิตั้งแต่วันทำสัญญา ศาลอาจถือว่าการฟ้องในฐานลาภมิควรได้พ้นกำหนดหนึ่งปีตามมาตรา 419 แล้ว ทำให้คดีขาดอายุความ ทั้งที่ข้อเท็จจริงอาจมีมิติทางสัญญาและรอนสิทธิที่ยังไม่ขาดอายุความ บทเรียนที่สำคัญคือ ผู้ฟ้องคดีต้องระมัดระวังในการกำหนดวันเริ่มรู้สิทธิและถ้อยคำในคำฟ้อง มิฉะนั้นอาจทำให้สิทธิตกไปโดยไม่จำเป็น

7. คำถาม-คำตอบ

คำถาม: เหตุใดจึงกล่าวได้ว่าการเลือกฐานกฎหมายผิดตั้งแต่ต้นอาจทำให้ผู้เสียหายสูญเสียสิทธิเรียกเงินคืน?

คำตอบ: เหตุที่กล่าวว่าการเลือกฐานกฎหมายผิดตั้งแต่ต้นอาจทำให้ผู้เสียหายสูญเสียสิทธิเรียกเงินคืน เนื่องจากแต่ละฐานกฎหมายมีองค์ประกอบและอายุความแตกต่างกัน ฐานลาภมิควรได้และฐานละเมิดมีอายุความสั้น เพียงหนึ่งปีนับแต่รู้สิทธิหรือรู้ผู้กระทำละเมิด ขณะที่ฐานสัญญา เช่น รอนสิทธิ มีอายุความทั่วไปสิบปี หากผู้เสียหายเลือกฟ้องเฉพาะฐานลาภมิควรได้ และบรรยายฟ้องในลักษณะที่แสดงว่ารู้ข้อเท็จจริงมานานแล้ว ศาลอาจต้องวินิจฉัยว่า “ขาดอายุความ” และไม่สามารถเปลี่ยนไปพิพากษาตามฐานสัญญาที่ไม่ได้ยกขึ้นอ้างในคำฟ้อง เพราะจะเป็นการพิพากษานอกฟ้อง ดังนั้น การวิเคราะห์ข้อเท็จจริงให้สอดคล้องกับฐานกฎหมายที่เหมาะสมที่สุดตั้งแต่ต้นจึงเป็นสิ่งจำเป็นในการคุ้มครองสิทธิของผู้เสียหาย