บทนำ 

คำพิพากษาศาลฎีกานี้มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับการวินิจฉัยสถานะของผู้ซึ่งถูกฝากเลี้ยงและได้รับการอุปการะราวกับเป็นบุตรในครอบครัว แต่ไม่มีความเป็นบุตรโดยกำเนิดหรือการรับรองบุตรตามกฎหมาย และผลทางกฎหมายต่อสิทธิในทรัพย์มรดกของผู้ตาย ศาลได้วิเคราะห์บทบัญญัติมาตรา 1539, 1541, 1627 และ 1629 เพื่อยืนยันว่าการแจ้งเกิดโดยสมอ้างหรือการใช้นามสกุลร่วม ไม่อาจก่อให้เกิดสิทธิของ “ผู้สืบสันดาน” ตามกฎหมายได้ เว้นแต่ต้องพิสูจน์ได้ว่าเป็นบุตรโดยกำเนิดหรือบุตรนอกกฎหมายที่บิดาได้รับรองแล้วอย่างถูกต้องตามกฎหมาย

ข้อเท็จจริงของคดี

โจทก์อ้างว่าตนเป็นบุตรนอกกฎหมายของนายสมพรและนางสมคิด ซึ่งเป็นคู่สมรสโดยพฤตินัย แม้จะมิได้จดทะเบียนสมรสก็ตาม นายสมพรเป็นผู้ไปแจ้งเกิดโจทก์ โดยระบุในสูติบัตรว่าเป็นบุตรของตนและภริยา อีกทั้งโจทก์ได้รับการเลี้ยงดู อุปการะ และใช้นามสกุลร่วมกับครอบครัวผู้ตาย ภายหลังนายสมพรและนางสมคิดเสียชีวิต โจทก์ฟ้องให้จำเลยซึ่งเป็นทายาทชั้นบุตรของนายชาย บุตรโดยกำเนิดของนายสมพร แบ่งปันทรัพย์มรดก

ศาลล่างทั้งสองวินิจฉัยให้ยกฟ้อง โดยเห็นว่าโจทก์ไม่ใช่ทายาท นายสมพรไปแจ้งเกิดโดยสมอ้าง มิใช่การรับรองบุตรตามกฎหมาย โจทก์จึงฎีกา

ประเด็นข้อพิพากษาที่ต้องวินิจฉัย

ศาลฎีกาต้องพิจารณา 3 ประเด็นสำคัญ ได้แก่

(1) สูติบัตรที่นายสมพรไปแจ้งไว้ ถือเป็นการรับรองบุตรตามมาตรา 1541 หรือไม่

(2) โจทก์มีสถานะเป็นบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้วตามมาตรา 1539 และ 1627 หรือไม่

(3) โจทก์มีสิทธิฟ้องแบ่งปันมรดกหรือไม่

ข้อวินิจฉัยของศาลฎีกา

1 การแจ้งเกิดโดยสมอ้างไม่ใช่ “การรับรองบุตร”

ศาลตีความมาตรา 1541 ว่าใช้เฉพาะกรณีชายผู้เป็นสามีหรือเคยเป็นสามี ใช้สิทธิตามมาตรา 1539 ฟ้องไม่รับเด็กเป็นบุตรเมื่อมีสันนิษฐานตามมาตรา 1536–1538 แต่กรณีนี้ไม่มีสถานะสมรสทางกฎหมาย และไม่ใช่กรณีสันนิษฐานความเป็นบุตร

การให้ข้อมูลในสูติบัตรว่าบุตรเป็นของตน “ไม่ใช่การรับรองบุตร” ตามกฎหมาย เพราะไม่ได้เป็นการยอมรับบุตรโดยชัดแจ้งหรือโดยปริยายตามแบบที่กฎหมายบัญญัติ

2 การใช้นามสกุลและการอุปการะเลี้ยงดูไม่ทำให้เป็นทายาท

การอุปการะ เลี้ยงดู ส่งเสียการศึกษา หรือการใช้นามสกุลร่วม ไม่เป็นพฤติการณ์ที่เพียงพอให้เกิดนิติสัมพันธ์บิดา-บุตรตามกฎหมาย หากไม่มีข้อพิสูจน์ว่าเป็นบุตรโดยกำเนิดหรือบุตรที่บิดารับรองแล้ว

ศาลรับฟังพยานหลักฐานว่าบิดามารดาโดยกำเนิดของโจทก์คือนายสุรินทร์และนางอ้อน ซึ่งมีตัวตนแน่นอน มิใช่นายสมพรและนางสมคิด

3 ภาระการพิสูจน์ตกแก่โจทก์โดยสิ้นเชิง

ป.พ.พ. มาตรา 1627 บัญญัติว่าผู้สืบสันดานต้องเป็น

(1) บุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย

(2) บุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว

(3) ผู้รับบุตรบุญธรรม

โจทก์ไม่เข้าเงื่อนไขใดเลย จึงไร้สิทธิทายาท

วิเคราะห์หลักกฎหมาย

1 เจตนารมณ์ของมาตรา 1539–1541

มาตราเหล่านี้มุ่งให้ความคุ้มครองแก่โครงสร้างครอบครัวที่มีความเป็นสามีภริยาตามกฎหมาย หากเกิดบุตรในช่วงสมรส จะมีสันนิษฐานความเป็นบุตรเพื่อคุ้มครองความมั่นคงในครอบครัว แต่ไม่ได้เปิดช่องให้ “การสมอ้าง” หรือ “การแจ้งเกิดแทน” มีผลผูกพันเป็นการรับรองบุตร

2 ความหมายของผู้สืบสันดานตามมาตรา 1627

สิทธิในมรดกต้องตั้งอยู่บนความเป็นบุตรตามกฎหมาย การอุปการะเพียงอย่างเดียวไม่ทำให้เกิดความเป็นทายาท

3 นิติสัมพันธ์ระหว่าง “ผู้รับฝากเลี้ยง” กับ “ผู้เลี้ยงดู”

กฎหมายไทยไม่ถือว่าผู้ที่ถูกอุ้มชูเลี้ยงดูโดยไม่มีการรับบุตรบุญธรรม มีสถานะเป็นทายาททางกฎหมาย

4 แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่สอดคล้องกัน

มีแนวฎีกาหลายคำพิพากษายืนยันหลักการเดียวกัน เช่น

– การอุปการะเลี้ยงดูไม่ใช่การรับรองบุตร

– การใช้สกุลร่วมไม่มีผลก่อสิทธิทายาท

– สูติบัตรไม่ใช่เอกสารเด็ดขาดในการพิสูจน์สภาพบุตรหากมีหลักฐานอื่นขัดแย้ง

คดีนี้สอดคล้องกับแนวทางดังกล่าวทุกประการ

สรุปผลคำพิพากษาของศาลทั้งสาม

ศาลชั้นต้นวินิจฉัยว่าโจทก์ไม่ใช่ทายาทของนายสมพรและนางสมคิด แม้จะมีสูติบัตรระบุชื่อก็ตาม จึงพิพากษายกฟ้อง ศาลอุทธรณ์พิจารณาแล้วเห็นพ้องกับศาลชั้นต้นว่าหลักฐานไม่มีน้ำหนักยืนยันความเป็นบุตรตามกฎหมาย จึงพิพากษายืน ศาลฎีกาได้ตรวจสอบพยานหลักฐานทั้งหมดแล้วเห็นว่าการแจ้งเกิดเป็นเพียงการสมอ้าง ไม่ใช่การรับรองบุตรตามมาตรา 1541 โจทก์ไม่มีสถานะเป็นผู้สืบสันดานและไม่มีสิทธิในมรดก พิพากษายืนตามศาลล่างทั้งสอง

สรุปข้อคิดทางกฎหมาย

1. การอุปการะเลี้ยงดูหรือให้ใช้นามสกุลร่วม มิใช่ข้อเท็จจริงที่ก่อให้เกิดสถานะบุตรตามกฎหมาย เว้นแต่มีการรับรองบุตรหรือพิสูจน์การเป็นบุตรโดยกำเนิดตามแบบที่กฎหมายกำหนด

2. สูติบัตรเป็นเพียงพยานเอกสารเบื้องต้น หากมีพยานหลักฐานอื่นขัดแย้ง ศาลมีอำนาจวินิจฉัยตามข้อเท็จจริงทั้งหมด มิใช่ผูกพันตามข้อมูลในสูติบัตร

3. การรับรองบุตรต้องมีพฤติการณ์ที่ชัดแจ้ง ไม่อาจสันนิษฐานจากการสมอ้างแจ้งเกิดหรือการอุปการะเพียงอย่างเดียว

4. สิทธิทายาทต้องตั้งอยู่บนสถานะทางกฎหมายที่ชัดแจ้ง ผู้ถูกเลี้ยงดูหรือถูกฝากให้ใช้นามสกุล ไม่สมัครเข้าเงื่อนไขผู้สืบสันดานตามมาตรา 1627 และไม่มีสิทธิฟ้องแบ่งปันมรดก

5. ภาระการพิสูจน์สถานะบุตรตกอยู่กับฝ่ายอ้างสิทธิเต็มรูปแบบ โดยศาลจะวินิจฉัยอย่างเคร่งครัดเพื่อคุ้มครองความมั่นคงของครอบครัวและระบบการรับรองบุตรตามกฎหมาย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. คำถาม

การอุปการะเลี้ยงดูหรือใช้นามสกุลร่วมเพียงอย่างเดียว ทำให้มีสิทธิเป็นทายาทหรือไม่?

คำตอบ

ไม่ทำให้มีสิทธิเป็นทายาท เว้นแต่มีการรับรองบุตรหรือพิสูจน์ว่าเป็นบุตรโดยกำเนิดตามกฎหมาย

2. คำถาม

สูติบัตรที่มีการสมอ้างข้อมูลสามารถพิสูจน์ความเป็นบุตรตามกฎหมายได้หรือไม่?

คำตอบ

ไม่สามารถพิสูจน์ได้ หากมีพยานหลักฐานยืนยันได้ว่าเป็นการแจ้งเกิดโดยสมอ้าง ศาลจะไม่ถือเป็นการรับรองบุตรตามกฎหมาย

   ยินดีให้คำปรึกษากฎหมายแชทไลน์

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4791/2542

บทบัญญัติตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1541 หมายถึงชายผู้เป็นสามีหรือเคยเป็นสามีจะฟ้องคดีไม่รับเด็กเป็นบุตรตามมาตรา 1539 ซึ่งเป็นกรณีที่สันนิษฐานว่าเด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของชายผู้เป็นสามีหรือเคยเป็นสามีตามมาตรา 1536 และ 1537 หรือมาตรา 1538 โจทก์เป็นบุตรของร.และอ.ซึ่งมีตัวตนแน่นอนส.และสค. ไม่ใช่บิดามารดาผู้ให้กำเนิดโจทก์โดยแท้จริง การที่ ส.ไปแจ้งการเกิดลงในสูติบัตรของโจทก์ว่า บิดาโจทก์เป็นคนไทย มารดาเป็นคนกัมพูชาเมื่อมีบุตรขึ้นมาก็แจ้งเกิดไม่ได้ ส. จึงรับสมอ้างไปแจ้งเกิดแทน โดยระบุว่าเป็นบิดาดังนี้ เป็นคนละเรื่องกับกรณีการแจ้งเกิดของเด็กในทะเบียนคนเกิดเองว่าเป็นบุตรของตนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1541 เมื่อโจทก์ไม่ใช่บุตรที่แท้จริงของ ส. จึงไม่ใช่บุตรนอกกฎหมายตามความเป็นจริงที่บิดาได้รับรองแล้ว ทั้งไม่ใช่ ผู้สืบสันดานและไม่ใช่ทายาทโดยธรรมของ ส. ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1627 และ 1629(1) โจทก์จึงไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดกของส. ผู้ตาย และไม่มีอำนาจฟ้องให้แบ่งปันทรัพย์มรดก

โจทก์ฟ้องให้จำเลยทั้งสองแบ่งทรัพย์มรดกให้โจทก์กึ่งหนึ่งเป็นเงิน 316,500 บาท หากไม่ปฏิบัติตามให้ขายทอดตลาดทรัพย์มรดกและแบ่งเงินตามส่วน จำเลยที่ 1 ขอให้ยกฟ้อง จำเลยที่ 2 ขาดนัดยื่นคำให้การและขาดนัดพิจารณา ศาลชั้นต้นพิพากษายกฟ้อง โจทก์อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษายืน โจทก์ฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า นายสมพรและนางสมคิดเป็นสามีภริยากันโดยมิได้จดทะเบียนสมรส มีบุตรชื่อชาย (สมชาย รำไพ) จำเลยทั้งสองเป็นบุตรของชายโดยกำเนิด โดยจำเลยที่ 1 เป็นบุตรนอกกฎหมายที่ชายรับรองแล้ว ต่อมา นายสมพรไปแจ้งเกิดระบุว่าโจทก์เป็นบุตรของตนและนางสมคิด และมีมรดกเป็นที่ดินและอาคารพาณิชย์หลายรายการ ภายหลังทั้งสองถึงแก่ความตาย ศาลมีคำสั่งตั้งนางเพิ่มเป็นผู้ปกครองของโจทก์

ประเด็นคือ สูติบัตรที่ออกโดยผู้ช่วยนายทะเบียนเป็นเอกสารราชการมีน้ำหนักเพียงใด ศาลตรวจเอกสาร จ.10 เทียบกับเอกสาร ล.1 แล้วเห็นว่า แม้ข้อความใน ล.1 จะไม่ใช่พินัยกรรม แต่ระบุชัดว่านายสมพรมีทายาทชั้นบุตรเพียงคนเดียวคือนายชาย และมีอีกหนึ่งคนเพียงมาอาศัยใช้นามสกุลรำไพ โดยบิดาเป็นคนไทย มารดาเป็นคนกัมพูชา เมื่อมีบุตรจึงแจ้งเกิดไม่ได้ นายสมพรจึงรับสมอ้างไปแจ้งเกิดแทน

ข้อความดังกล่าวยืนยันว่าโจทก์มิใช่บุตรโดยแท้จริงของนายสมพรและนางสมคิด แต่เป็นบุตรของนายสุรินทร์และนางอ้อน ซึ่งเป็นคนกัมพูชาเข้าเมืองมาในราชอาณาจักรไทย จึงไม่สามารถแจ้งเกิดได้ นายสมพรจึงไปแจ้งการเกิดแทน การฟ้องว่าโจทก์เป็นบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้วตามมาตรา 1627 ภาระการพิสูจน์อยู่ที่โจทก์ แต่โจทก์มีเพียงคำเบิกความของนางเพิ่ม ผู้แทนโดยชอบธรรมว่าเคยได้รับการเลี้ยงดู ให้การศึกษา และใช้นามสกุลร่วมเท่านั้น ศาลเห็นว่าไม่เพียงพอจะเชื่อได้ว่าเป็นบุตรโดยแท้จริง

ที่โจทก์อ้างว่าสูติบัตรเป็นการรับรองบุตรตามมาตรา 1541 นั้น ศาลเห็นว่าบทบัญญัติดังกล่าวใช้ในกรณีสามีหรืออดีตสามีฟ้องไม่รับเด็กเป็นบุตรในกรณีสันนิษฐานความเป็นบุตรตามมาตรา 1536–1538 ซึ่งไม่ตรงกับข้อเท็จจริงคดีนี้ เมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์เป็นบุตรของนายสุรินทร์และนางอ้อน นายสมพรและนางสมคิดมิใช่บิดามารดาโดยกำเนิด การแจ้งเกิดจึงเป็นคนละเรื่องกับการรับรองบุตรในทะเบียนคนเกิดตามมาตรา 1541 โจทก์จึงมิใช่บุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว มิใช่ผู้สืบสันดานและมิใช่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1627 และ 1629 (1) ไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดกและไม่มีอำนาจฟ้องดังที่ศาลล่างทั้งสองวินิจฉัย ฎีกาฟังไม่ขึ้น พิพากษายืน