ยินดีให้คำปรึกษากฎหมายแชทไลน์

บทนำ

คำพิพากษาศาลฎีกานี้มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับประเด็นสำคัญว่าการที่คู่สมรสซึ่งเป็นภริยาร้องเรียนกล่าวโทษสามีต่อผู้บังคับบัญชาในประเด็นชู้สาวนั้น สามารถถือเป็นการประพฤติชั่วอันเป็นเหตุฟ้องหย่าตามกฎหมายหรือไม่ โดยพิจารณาจากขอบเขตสิทธิของภริยาในการป้องกันสถาบันครอบครัว การรักษาความสงบเรียบร้อย และผลกระทบทางวินัยต่อสามีผู้เป็นข้าราชการ คดีนี้สะท้อนความละเอียดอ่อนของกฎหมายครอบครัวเมื่อสิทธิในการปกป้องตนเองของคู่สมรสอาจถูกเข้าใจว่าเป็นการละเมิดอีกฝ่าย ศาลฎีกาจึงต้องวินิจฉัยถึงเจตนา เหตุผล ความมีมูลของการร้องเรียน และความได้สัดส่วนของพฤติการณ์ เพื่อชี้ขาดว่าการร้องเรียนดังกล่าวเป็นการประพฤติชั่วหรือเป็นเพียงการป้องกันสิทธิอันชอบด้วยกฎหมายของภริยาในภาวะครอบครัวแตกแยก ทั้งยังสรุปหลักกฎหมายที่ใช้เป็นบรรทัดฐานในคดีลักษณะเดียวกันต่อไป

ข้อเท็จจริงแห่งคดี

โจทก์และจำเลยเป็นสามีภริยาชอบด้วยกฎหมาย มีบุตรด้วยกันหลายคน ความสัมพันธ์ครอบครัวเริ่มแตกร้าวเมื่อจำเลยเชื่อว่าโจทก์มีพฤติการณ์ชู้สาวกับเพื่อนร่วมงานหญิงซึ่งเป็นครูในโรงเรียนเดียวกัน จำเลยพยายามตักเตือนผ่านผู้บังคับบัญชา แต่สถานการณ์ไม่ดีขึ้น จึงทำหนังสือร้องเรียนต่อผู้บังคับบัญชา ทำให้มีการสอบสวนทางวินัย และโจทก์ถูกลงโทษด้วยการภาคทัณฑ์และตัดเงินเดือน ต่อมาโจทก์เห็นว่าจำเลยหมิ่นประมาท เหยียดหยาม และประพฤติชั่ว ให้ร้ายโจทก์จึงฟ้องหย่า โดยระบุว่าจำเลยเป็นฝ่ายทำลายชื่อเสียงและทำให้โจทก์เดือดร้อนในการรับราชการ ส่วนจำเลยยืนยันว่าเพียงป้องกันสิทธิครอบครัวของตนและมีมูลเหตุจริง เมื่อสืบพยานแล้วพบว่าการตักเตือนก่อนหน้าไม่ได้ผล และเรื่องที่ร้องเรียนนั้นมีมูลพอสมควร

คำวินิจฉัยแยกประเด็นของศาล

1 ประเด็นสำคัญ: การร้องเรียนเป็น “การประพฤติชั่ว” ตามมาตรา 1516(2) หรือไม่

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าจำเลยเป็นภริยาโดยชอบด้วยกฎหมาย ย่อมมีสิทธิในการปกป้องสถาบันครอบครัว และป้องกันมิให้โจทก์มีความสัมพันธ์ชู้สาวกับหญิงอื่น การร้องเรียนต่อผู้บังคับบัญชามีวัตถุประสงค์เพื่อให้มีการตรวจสอบและยับยั้งมิให้ครอบครัวเสียหาย ไม่ใช่การทำลายชื่อเสียงโดยไร้เหตุผล อีกทั้งปรากฏว่าหน่วยงานต้นสังกัดได้สอบสวนและเห็นว่ามีมูลจนลงโทษทางวินัยโจทก์ จึงรับฟังได้ว่าร้องเรียนมีมูล ไม่ใช่การกลั่นแกล้งหรือกล่าวหาอันเป็นเท็จ

2 การใช้วิธีการที่ “สัดส่วน” ก่อนร้องเรียน

พยานทั้งฝ่ายโจทก์และจำเลยให้การสอดคล้องกันว่า ก่อนจะร้องเรียน จำเลยได้ขอให้ผู้บังคับบัญชาตักเตือนโจทก์หลายครั้ง แต่เรื่องไม่ยุติ จึงใช้วิธีที่หนักขึ้น การใช้มาตรการเบาก่อนแสดงถึงความสุจริตของจำเลย ศาลเห็นว่าเป็นการกระทำที่จำเป็นและชอบธรรม

3 การกล่าวโทษในประเด็นชู้สาวเมื่อมีมูล

เมื่อหน่วยงานสังกัดลงโทษโจทก์ตามผลสอบสวน ถือเป็นพยานหลักฐานสำคัญว่าเหตุร้องเรียนมีมูลจริง ไม่ใช่การกล่าวเท็จ การที่จำเลยร้องเรียนจึงไม่อาจถือเป็นการประพฤติชั่วเพื่อฟ้องหย่า

4 เหตุฟ้องหย่าอื่นที่โจทก์กล่าวอ้าง

โจทก์ฟ้องเหตุประพฤติเป็นปฏิปักษ์ต่อการเป็นสามีภริยา แต่ไม่ได้ฎีกาประเด็นนี้ ศาลฎีกาจึงไม่ต้องพิจารณา

วิเคราะห์หลักกฎหมาย

1 ความหมาย “ประพฤติชั่ว” ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516(2)

ประพฤติชั่วต้องเป็นการกระทำที่ไร้ความชอบธรรม ละเมิดศีลธรรม หรือทำให้ผู้อื่นเสียหายอย่างร้ายแรง กรณีคู่สมรสร้องเรียนชู้สาว หากมีมูลและเพื่อป้องกันสถาบันครอบครัว ไม่ถือเป็นความผิด เพราะมีสิทธิตามกฎหมายในการรักษาความสงบเรียบร้อยในครอบครัว

2 สิทธิของคู่สมรสในการป้องกันมิให้เกิดการชู้สาว

กฎหมายครอบครัวไทยคุ้มครองครอบครัวเป็นสถาบันพื้นฐาน บุคคลในครอบครัวมีสิทธิใช้มาตรการเหมาะสมเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อย ภริยาจึงมีสิทธิป้องกันผู้เป็นสามีจากการทำผิดวินัยและประพฤติผิดศีลธรรม

3 ความได้สัดส่วนของวิธีการ (Principle of Proportionality)

จำเลยใช้มาตรการเบาก่อน แล้วจึงใช้วิธีการร้องเรียนหลังวิธีเบาไม่สำเร็จ ถือว่าเป็นมาตรการที่ได้สัดส่วนและสุจริต

4. อธิบายเจตนารมณ์ของบทบัญญัติที่เกี่ยวข้อง

มาตรา 1516(2) กำหนดเหตุหย่าเพื่อคุ้มครองคู่สมรสที่ถูกทำร้ายชื่อเสียงหรือศักดิ์ศรี แต่ไม่มุ่งใช้เพื่อพิจารณาความผิดของผู้ที่กระทำเพื่อปกป้องครอบครัว โดยเฉพาะในกรณีที่คู่สมรสอีกฝ่ายมีความผิดชัดเจน เจตนารมณ์คือการป้องกันการใช้สิทธิส่อเสียดกล่าวโทษคู่สมรสโดยไม่เป็นธรรม ไม่ใช่เพื่อห้ามมิให้คู่สมรสป้องกันตนจากการชู้สาวหรือการทำผิดวินัย

5. วิเคราะห์แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้อง

แนวคำพิพากษาศาลฎีกามั่นคงว่าการร้องเรียนของคู่สมรสไม่ถือเป็นประพฤติชั่ว หากมีมูลและทำไปเพื่อปกป้องสิทธิในครอบครัว (เช่น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 808/2523, 3947/2554) ศาลตีความว่า การให้ข้อมูลต่อผู้บังคับบัญชาเพื่อให้ตรวจสอบโดยสุจริต ย่อมไม่ใช่การหมิ่นประมาทหรือประพฤติชั่ว แม้ผลอาจทำให้คู่สมรสอีกฝ่ายถูกลงโทษวินัย การกระทำที่มุ่งรักษาศีลธรรมครอบครัวย่อมได้รับความคุ้มครอง

สรุปผลคำพิพากษาของศาลทั้งสาม

1. ศาลชั้นต้น พิพากษายกฟ้อง เห็นว่าการที่จำเลยร้องเรียนต่อผู้บังคับบัญชาว่าโจทก์มีความสัมพันธ์ชู้สาวเป็นการป้องกันสิทธิในครอบครัวและมีมูล ไม่เป็นการประพฤติชั่ว

2. ศาลอุทธรณ์ พิพากษายืนตามศาลชั้นต้น

3. ศาลฎีกา วินิจฉัยว่าเหตุร้องเรียนมีมูล เกิดจากการป้องกันสิทธิและปกป้องครอบครัว ไม่เป็นการประพฤติชั่วอันเป็นเหตุฟ้องหย่า พิพากษายืน

สรุปข้อคิดทางกฎหมาย

1. การร้องเรียนคู่สมรสในประเด็นชู้สาวต่อผู้บังคับบัญชา หากทำโดยสุจริต มีมูล และเพื่อปกป้องสถาบันครอบครัว ไม่เป็น “การประพฤติชั่ว” ตามมาตรา 1516(2)

2. คู่สมรสมีสิทธิใช้มาตรการที่เหมาะสมและได้สัดส่วนเพื่อป้องกันความเสียหายต่อครอบครัว โดยเฉพาะเมื่ออีกฝ่ายมีพฤติการณ์ฝ่าฝืนศีลธรรมและหน้าที่

3. การพิสูจน์มูลเหตุร้องเรียนที่หน่วยงานรัฐลงโทษวินัยยิ่งยืนยันความชอบธรรมของผู้ร้องเรียน

4. ศาลให้ความสำคัญต่อเจตนา ความสุจริต และความจำเป็นของการร้องเรียน มากกว่าผลกระทบทางชื่อเสียงที่เกิดจากพฤติกรรมผิดของผู้ถูกร้องเอง

5. คดีลักษณะนี้เป็นบรรทัดฐานว่าการปกป้องครอบครัวโดยใช้สิทธิที่กฎหมายเปิดช่อง ไม่อาจนำมาเป็นเหตุให้ฟ้องหย่าได้

เรื่อง การประพฤติชั่วอันเป็นเหตุฟ้องหย่า: หลักกฎหมายและแนวคำพิพากษา

การฟ้องหย่าในกฎหมายไทยต้องอาศัยเหตุที่บัญญัติไว้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1516 ซึ่งหนึ่งในเหตุสำคัญคือ “การประพฤติชั่ว” ของคู่สมรส โดยคำว่า “ประพฤติชั่ว” มิได้หมายถึงเพียงพฤติกรรมผิดศีลธรรมทั่วไป แต่หมายถึงการกระทำที่ก่อให้เกิดความเสียหายอย่างร้ายแรงต่ออีกฝ่าย หรือเป็นการล่วงละเมิดสิทธิและศักดิ์ศรีในฐานะคู่สมรส

การประเมินว่าพฤติการณ์ใดเข้าข่ายประพฤติชั่วต้องอาศัยดุลพินิจของศาล โดยมักพิจารณาจากเจตนา ความร้ายแรง ผลเสียหายที่เกิดขึ้น และความสัมพันธ์ของคู่สมรสในขณะเกิดเหตุ ตัวอย่างที่มักพบคือ การชู้สาว การทำร้ายร่างกาย การยักยอกทรัพย์สินของคู่สมรส รวมถึงพฤติกรรมที่ทำให้ชื่อเสียงของอีกฝ่ายเสียหายเป็นอย่างมาก ศาลจะพิจารณาว่าการกระทำดังกล่าวทำลายความไว้วางใจในชีวิตสมรสจนไม่อาจอยู่ร่วมกันได้อีกหรือไม่

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกกรณีที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้งหรือการกล่าวหากันจะถือเป็นการประพฤติชั่ว หากการกระทำมีมูลเหตุชอบธรรม หรือมีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันมิให้ครอบครัวเสียหาย ศาลอาจเห็นว่าไม่ใช่พฤติกรรมที่มุ่งทำลายอีกฝ่าย เช่น การร้องเรียนต่อหน่วยงานของรัฐเพื่อให้ตรวจสอบพฤติการณ์ที่อาจเป็นภัยต่อครอบครัว หากทำโดยสุจริตและมีข้อเท็จจริงรองรับ ก็ไม่ถือเป็นการประพฤติชั่วแต่อย่างใด

แนวคำพิพากษาศาลฎีกามักเน้นว่าการฟ้องหย่าด้วยเหตุประพฤติชั่วต้องพิสูจน์ความร้ายแรงและผลเสียหายที่เกิดขึ้นจริง มิใช่ตั้งอยู่บนความรู้สึกส่วนตัว การพิสูจน์ต้องมีพยานหลักฐานที่เพียงพอ เช่น เอกสาร ข้อเท็จจริงทางราชการ หรือคำให้การของบุคคลที่เกี่ยวข้อง โดยศาลจะพิจารณาภาพรวมของพฤติการณ์ทั้งหมด

ในทางปฏิบัติ คู่สมรสผู้ฟ้องต้องแสดงว่าตนได้รับความเดือดร้อนจนไม่อาจดำรงชีวิตคู่ต่อไปได้ เช่น ถูกทำให้เสื่อมเสียชื่อเสียง ถูกละทิ้งดูแลครอบครัว หรือถูกกระทำรุนแรงอย่างต่อเนื่อง หากการกระทำของอีกฝ่ายเป็นเพียงการทะเลาะเบาะแว้งทั่วไปหรือเกิดจากความเข้าใจผิดโดยปราศจากความเสียหายที่แท้จริง ศาลมักเห็นว่ายังไม่ถึงขั้นเป็นเหตุหย่า

ดังนั้น การประพฤติชั่วในทางกฎหมายจึงมีความหมายเฉพาะเจาะจง ไม่ได้ตีความกว้างขวางเกินควร เพื่อรักษาความเป็นธรรมแก่ทั้งสองฝ่าย และป้องกันการใช้กฎหมายหย่าเป็นเครื่องมือตอบโต้กันโดยไม่สมเหตุผล ผู้ที่ต้องการฟ้องหย่าด้วยเหตุนี้จึงควรเตรียมพยานหลักฐานให้ครบถ้วน และพิจารณาว่าพฤติการณ์ที่เกิดขึ้นเข้าข่าย “ความร้ายแรงแห่งความผิด” ตามเจตนารมณ์ของกฎหมายครอบครัวหรือไม่

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1761/2534

การที่จำเลยร้องเรียนกล่าวโทษโจทก์ต่อผู้บังคับบัญชาว่าโจทก์กับหญิงอื่นมีความสัมพันธ์ฉันชู้สาว ต่อกันเป็นเหตุให้โจทก์ถูกลงโทษทางวินัยนั้น เห็นว่าจำเลยซึ่งเป็นภรรยาโดยชอบด้วยกฎหมายของโจทก์ ย่อมมีความชอบธรรม ที่จะป้องกันหรือขัดขวางมิให้โจทก์กับหญิงอื่นมีความสัมพันธ์ฉันชู้สาว ต่อกันอันเป็นเหตุให้ครอบครัวเดือดร้อนได้ การกระทำของจำเลยถือไม่ได้ว่าเป็นการประพฤติชั่วอันเป็นเหตุฟ้องหย่าตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516(2)

โจทก์ฟ้องว่า ทั้งคู่เป็นสามีภริยาชอบด้วยกฎหมายและมีบุตร 2 คน แต่จำเลยกล่าวหาว่าโจทก์มีชู้กับเพื่อนร่วมงาน ทำให้โจทก์ถูกสอบสวน ถูกระงับการขึ้นเงินเดือนและไม่ได้เลื่อนตำแหน่ง อันเป็นการหมิ่นประมาทและประพฤติชั่ว ขอให้ศาลมีคำสั่งให้หย่าและให้บุตรอยู่ในความปกครองของโจทก์ หากจำเลยไม่ไปจดทะเบียนหย่าให้ถือคำพิพากษาแทนเจตนา

จำเลยให้การว่าไม่ได้ประพฤติเป็นปฏิปักษ์หรือหมิ่นประมาท แต่โจทก์มีความสัมพันธ์ฉันชู้สาวจริง จึงร้องเรียนผู้บังคับบัญชาเพื่อปกป้องสิทธิครอบครัว และการสอบสวนทำให้โจทก์ถูกตัดเงินเดือน 10% เป็นเวลา 2 เดือน จึงเป็นการป้องกันสิทธิโดยชอบ ขอให้ยกฟ้อง

ศาลชั้นต้นยกฟ้อง ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน โจทก์ฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ประเด็นมีเพียงว่า การร้องเรียนต่อผู้บังคับบัญชาถือเป็นการประพฤติชั่วตามมาตรา 1516(2) หรือไม่ ส่วนเหตุฟ้องหย่าเรื่องปฏิปักษ์โจทก์ไม่ได้ฎีกา ศาลจึงไม่วินิจฉัย จากหนังสือร้องเรียนปรากฏว่าจำเลยเคยอยู่กินกับโจทก์อย่างปกติ แต่ครอบครัวแตกเพราะโจทก์มีชู้กับครูโรงเรียนเดียวกัน ไม่เชื่อคำตักเตือนจนจำเลยและบุตรได้รับความเดือดร้อน จำเลยจึงขอให้ลงโทษทางวินัย

พยานทั้งสองฝ่ายยืนยันตรงกันว่าจำเลยเคยขอให้ตักเตือนก่อน แต่ไม่เป็นผล จึงร้องเรียน ซึ่งถือว่าใช้วิธีการเบาก่อนแล้ว เมื่อการสอบสวนพบว่ามีมูล และหน่วยงานลงโทษภาคทัณฑ์และตัดเงินเดือนโจทก์และหญิงที่เกี่ยวข้อง การร้องเรียนจึงมีมูลและเป็นการป้องกันสิทธิ ไม่ถือเป็นการประพฤติชั่วอันเป็นเหตุฟ้องหย่า

พิพากษายืน.

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. การร้องเรียนคู่สมรสต่อผู้บังคับบัญชาในประเด็นชู้สาวถือเป็นการประพฤติชั่วอันเป็นเหตุฟ้องหย่าหรือไม่?

คำตอบ

ไม่ถือเป็นการประพฤติชั่ว หากคู่สมรสกระทำโดยสุจริต มีมูลข้อเท็จจริง และมีวัตถุประสงค์เพื่อปกป้องครอบครัวตามที่ศาลฎีกาวินิจฉัย

2. หากการร้องเรียนมีผลให้คู่สมรสถูกลงโทษวินัย จะถือเป็นการประพฤติชั่วหรือไม่?

คำตอบ

ไม่ถือเป็นการประพฤติชั่ว เพราะการลงโทษวินัยเป็นผลมาจากความผิดของผู้ถูกร้องเอง ศาลเห็นว่าผู้ร้องมีมูลและปกป้องสิทธิของตน

3. การใช้มาตรการเบาก่อนร้องเรียนมีผลต่อการวินิจฉัยอย่างไร?

คำตอบ

ศาลเห็นว่าการใช้มาตรการเบาก่อน เช่น การตักเตือนผ่านผู้บังคับบัญชา เป็นเหตุแสดงความสุจริตและความได้สัดส่วนของการกระทำ