บทนำ

คำพิพากษาศาลฎีกานี้มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับปัญหากฎหมายสำคัญเรื่องสิทธิของเจ้าหนี้ในการบังคับคดีเอาทรัพย์มรดกของลูกหนี้มาชำระหนี้ แม้ทรัพย์ดังกล่าวยังไม่ได้แบ่งแก่ทายาท และแม้ลูกหนี้จะยังไม่มีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ตามทะเบียนก็ตาม โดยคดีนี้ชี้ให้เห็นหลักการพื้นฐานของกฎหมายมรดกว่า ทายาทย่อมมีสิทธิในทรัพย์มรดกตั้งแต่ผู้ตายถึงแก่ความตาย และทรัพย์มรดกก่อนแบ่งถือเป็นกรรมสิทธิ์รวมของทายาททุกคน ขณะเดียวกันยังสะท้อนถึงบทบาทของผู้จัดการมรดกในฐานะตัวแทนของกองมรดก และขอบเขตอำนาจของเจ้าพนักงานบังคับคดีในการยึดทรัพย์เพื่อนำมาชำระหนี้ ซึ่งเป็นประเด็นที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในทางปฏิบัติ โดยเฉพาะในกรณีที่ลูกหนี้พยายามหลีกเลี่ยงการบังคับคดีด้วยการอ้างว่าไม่มีชื่อในกรรมสิทธิ์ของทรัพย์นั้น

ข้อเท็จจริงของคดี

   คดีนี้เริ่มต้นจากการที่ศาลมีคำพิพากษาให้จำเลยชำระเงินแก่โจทก์เป็นจำนวนหนึ่งพร้อมดอกเบี้ย แต่จำเลยไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษา โจทก์จึงดำเนินการบังคับคดี โดยยื่นคำร้องขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดที่ดินแปลงหนึ่งซึ่งโจทก์อ้างว่าเป็นทรัพย์มรดกของผู้ตายที่ตกทอดแก่จำเลยในฐานะทายาท

จำเลยคัดค้านโดยอ้างว่าโจทก์ไม่มีสิทธิยึดทรัพย์ดังกล่าว เนื่องจากจำเลยไม่มีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในที่ดินนั้น และไม่ได้เป็นเจ้าของตามทะเบียนสิทธิ จึงไม่อาจนำทรัพย์ดังกล่าวมาบังคับคดีได้

อย่างไรก็ตาม จำเลยไม่ได้โต้แย้งข้อเท็จจริงสำคัญว่า ที่ดินดังกล่าวเป็นทรัพย์มรดกของผู้ตาย และไม่ได้ปฏิเสธว่าตนเป็นทายาทของผู้ตาย ศาลจึงต้องวินิจฉัยบนพื้นฐานข้อเท็จจริงว่า ทรัพย์ดังกล่าวเป็นทรัพย์มรดก และจำเลยเป็นทายาทโดยธรรม

ต่อมา ศาลชั้นต้นมีคำสั่งให้ยึดที่ดินดังกล่าวเพื่อนำออกขายทอดตลาดชำระหนี้แก่โจทก์ แต่ศาลอุทธรณ์พิพากษากลับให้ยกคำร้องของโจทก์ ทำให้โจทก์ต้องฎีกา

ประเด็นสำคัญของคดีนี้อยู่ที่ว่า โจทก์ในฐานะเจ้าหนี้ตามคำพิพากษา มีสิทธิยึดทรัพย์ที่เป็นมรดกซึ่งยังไม่ได้แบ่ง และจำเลยยังไม่มีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในทะเบียนหรือไม่

ซึ่งประเด็นนี้เกี่ยวข้องโดยตรงกับหลักกฎหมายหลายประการ ได้แก่

หนึ่ง สิทธิของทายาทในทรัพย์มรดกตั้งแต่ผู้ตายถึงแก่ความตาย

สอง สถานะของทรัพย์มรดกก่อนการแบ่ง

สาม อำนาจของผู้จัดการมรดก

สี่ ขอบเขตอำนาจของเจ้าพนักงานบังคับคดีในการยึดทรัพย์ของลูกหนี้

คำวินิจฉัยของศาลฎีกาในประเด็นสำคัญ

   ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า แม้จำเลยจะไม่มีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในที่ดินตามทะเบียน แต่เมื่อข้อเท็จจริงฟังได้ว่าจำเลยเป็นทายาทโดยธรรมของผู้ตาย ย่อมมีสิทธิในทรัพย์มรดกนั้นตั้งแต่ขณะที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย

นอกจากนี้ เมื่อทรัพย์มรดกยังไม่ได้แบ่ง ทายาททุกคนย่อมมีสิทธิในทรัพย์นั้นร่วมกันในลักษณะกรรมสิทธิ์รวม กล่าวคือ ต่างฝ่ายต่างมีส่วนในกองมรดก แม้จะยังไม่ได้แบ่งแยกเป็นส่วนเฉพาะ

ศาลยังวินิจฉัยต่อไปว่า ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่ต้องจัดการทรัพย์มรดกเพื่อแบ่งให้แก่ทายาท และไม่มีอำนาจกระทำการที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกองมรดกหรือทายาทอื่น

ที่สำคัญ ศาลฎีกาเห็นว่า แม้จะมีการจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อทรัพย์เป็นของผู้จัดการมรดก ก็ไม่ได้ทำให้สิทธิของทายาทสูญสิ้น และไม่กระทบต่อสิทธิของเจ้าหนี้ในการบังคับคดี

ดังนั้น เจ้าพนักงานบังคับคดีจึงมีอำนาจยึดทรัพย์ดังกล่าวในส่วนที่จำเลยมีสิทธิ เพื่อบังคับชำระหนี้ให้แก่โจทก์ได้

วิเคราะห์หลักกฎหมายอย่างละเอียด

   หลักกฎหมายสำคัญในคดีนี้เริ่มจากแนวคิดพื้นฐานของกฎหมายมรดกที่กำหนดว่า เมื่อบุคคลถึงแก่ความตาย ทรัพย์สินทั้งหมดของผู้ตายย่อมตกทอดแก่ทายาทโดยทันทีโดยผลของกฎหมาย มิใช่ต้องรอให้มีการแบ่งมรดกหรือจดทะเบียนสิทธิใด ๆ ก่อน สิทธิของทายาทจึงเกิดขึ้นตั้งแต่ขณะเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย โดยเป็นสิทธิในกองมรดกโดยรวม

เมื่อยังไม่มีการแบ่งมรดก ทรัพย์มรดกย่อมตกอยู่ในสภาพกรรมสิทธิ์รวมของทายาททุกคน กล่าวคือ ทายาทแต่ละคนมิได้มีกรรมสิทธิ์เฉพาะส่วนในทรัพย์แต่ละรายการ แต่มีสิทธิในสัดส่วนของกองมรดกโดยรวม ซึ่งกฎหมายถือว่าทุกคนเป็นเจ้าของร่วมกันจนกว่าจะมีการแบ่งแยกอย่างชัดเจน

ในส่วนของผู้จัดการมรดก กฎหมายกำหนดให้มีหน้าที่เป็นผู้แทนของกองมรดก ทำการอันจำเป็นเพื่อรักษาและจัดการทรัพย์สิน รวมถึงการแบ่งมรดกให้แก่ทายาท การกระทำของผู้จัดการมรดกจึงต้องอยู่ภายใต้กรอบของการคุ้มครองประโยชน์ของทายาททั้งหมด มิใช่เพื่อประโยชน์ของตนเอง หากฝ่าฝืนย่อมมีผลทางกฎหมายทั้งทางแพ่งและอาญา

ในประเด็นของการบังคับคดี กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งให้อำนาจเจ้าพนักงานบังคับคดียึดทรัพย์สินของลูกหนี้ได้ไม่ว่าจะเป็นทรัพย์ที่ลูกหนี้ถือกรรมสิทธิ์โดยตรง หรือทรัพย์ที่ลูกหนี้มีสิทธิเรียกร้องหรือสิทธิในทรัพย์นั้น แม้สิทธิดังกล่าวจะยังไม่ถูกแปลงเป็นกรรมสิทธิ์เฉพาะส่วนอย่างสมบูรณ์ก็ตาม

ดังนั้น แม้ทรัพย์มรดกจะยังไม่ได้แบ่ง และแม้ลูกหนี้จะยังไม่มีชื่อในทะเบียนกรรมสิทธิ์ แต่หากพิสูจน์ได้ว่าลูกหนี้มีสิทธิในฐานะทายาท ย่อมถือว่าเป็นทรัพย์สินที่สามารถถูกบังคับคดีได้ในส่วนสิทธิของลูกหนี้นั้น

เจตนารมณ์ของบทบัญญัติที่เกี่ยวข้อง

   เจตนารมณ์ของกฎหมายมรดกมุ่งหมายให้เกิดความต่อเนื่องของทรัพย์สินจากผู้ตายไปยังทายาทโดยไม่เกิดช่องว่างทางสิทธิ กล่าวคือ เมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย สิทธิในทรัพย์จะโอนไปยังทายาทโดยทันที เพื่อป้องกันไม่ให้ทรัพย์ตกอยู่ในสภาพไร้เจ้าของ

ในส่วนของบทบัญญัติที่เกี่ยวกับกรรมสิทธิ์รวมของทายาท มีวัตถุประสงค์เพื่อรักษาสภาพของทรัพย์มรดกในระหว่างที่ยังไม่มีการแบ่ง และเพื่อคุ้มครองสิทธิของทายาททุกคนอย่างเท่าเทียม โดยไม่ให้ทายาทคนใดคนหนึ่งเอาเปรียบผู้อื่น

ส่วนบทบัญญัติว่าด้วยผู้จัดการมรดก มีเจตนารมณ์เพื่อให้มีบุคคลหนึ่งทำหน้าที่แทนกองมรดกในการบริหารจัดการทรัพย์สินอย่างมีระบบ ลดความขัดแย้งระหว่างทายาท และทำให้การแบ่งมรดกเป็นไปโดยเรียบร้อยและเป็นธรรม

ในด้านการบังคับคดี กฎหมายมุ่งคุ้มครองสิทธิของเจ้าหนี้มิให้ถูกหลีกเลี่ยงโดยลูกหนี้ โดยเฉพาะกรณีที่ลูกหนี้พยายามอ้างข้อเท็จจริงทางทะเบียนเพื่อปฏิเสธความรับผิด ทั้งที่ในความเป็นจริงยังมีสิทธิในทรัพย์สินนั้นอยู่ การเปิดช่องให้ยึดทรัพย์ตามสิทธิที่แท้จริงจึงเป็นการรักษาความยุติธรรมในระบบกฎหมาย

วิเคราะห์แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้อง

   แนวคำพิพากษาศาลฎีกาในเรื่องทรัพย์มรดกและการบังคับคดีมีทิศทางสอดคล้องกันมาโดยตลอดว่า สิทธิของทายาทเกิดขึ้นทันทีเมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย และทรัพย์มรดกก่อนแบ่งถือเป็นกรรมสิทธิ์รวม

ในหลายคดี ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า เจ้าหนี้สามารถบังคับคดีกับสิทธิของลูกหนี้ในกองมรดกได้ แม้จะยังไม่มีการแบ่งทรัพย์ และแม้ลูกหนี้จะยังไม่มีชื่อในทะเบียนกรรมสิทธิ์ ทั้งนี้เพราะสิทธิในมรดกเป็นทรัพย์สินอย่างหนึ่งที่มีมูลค่าและสามารถโอนได้

แนวคำพิพากษายังย้ำว่า การจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อทรัพย์ไปยังผู้จัดการมรดกมิใช่การโอนกรรมสิทธิ์โดยแท้จริง หากเป็นเพียงการดำเนินการทางทะเบียนเพื่อความสะดวกในการจัดการทรัพย์เท่านั้น สิทธิที่แท้จริงยังคงเป็นของทายาทตามส่วนของตน

อีกทั้ง ศาลยังให้ความสำคัญกับหลักความสุจริตและการป้องกันการหลีกเลี่ยงหนี้ โดยไม่ยอมให้ลูกหนี้ใช้ข้ออ้างทางเทคนิคเพื่อหลบเลี่ยงการชำระหนี้ หากข้อเท็จจริงปรากฏว่ามีสิทธิในทรัพย์ ศาลย่อมเปิดช่องให้เจ้าหนี้บังคับคดีได้

สรุปผลคำพิพากษาของศาลทั้งสาม

1 ศาลชั้นต้น

มีคำสั่งให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดที่ดินพิพาทออกขายทอดตลาดเพื่อนำเงินมาชำระหนี้แก่โจทก์ เห็นว่าจำเลยมีสิทธิในทรัพย์มรดกดังกล่าว จึงสามารถถูกบังคับคดีได้

2 ศาลอุทธรณ์

พิพากษากลับให้ยกคำร้องของโจทก์ โดยเห็นว่าโจทก์ไม่มีอำนาจยึดทรัพย์เนื่องจากจำเลยไม่มีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในที่ดินพิพาท ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสองศาลให้เป็นพับ

3 ศาลฎีกา

พิพากษากลับให้บังคับคดีตามคำสั่งศาลชั้นต้น โดยวินิจฉัยว่าจำเลยเป็นทายาทโดยธรรม มีสิทธิในทรัพย์มรดก แม้ยังไม่ได้แบ่งและไม่มีชื่อในทะเบียนก็ไม่เป็นอุปสรรคต่อการยึดทรัพย์ เจ้าพนักงานบังคับคดีมีอำนาจยึดทรัพย์ในส่วนสิทธิของจำเลยเพื่อนำมาชำระหนี้ และให้จำเลยใช้ค่าทนายความทั้งสามศาล

สรุปข้อคิดทางกฎหมาย

คดีนี้สะท้อนหลักกฎหมายสำคัญว่า สิทธิในทรัพย์มิได้พิจารณาแต่เพียงรูปแบบทางทะเบียน หากต้องพิจารณาจากสิทธิที่แท้จริงตามกฎหมายเป็นสำคัญ การที่ทายาทยังมิได้จดทะเบียนรับโอนทรัพย์มรดก มิได้ทำให้สิทธิในทรัพย์นั้นสูญสิ้นหรือไม่อาจถูกบังคับคดีได้ ในทางกลับกัน สิทธิในกองมรดกถือเป็นทรัพย์สินที่มีมูลค่าและอยู่ในความรับผิดแห่งหนี้ของลูกหนี้โดยตรง

นอกจากนี้ยังยืนยันหลักว่าผู้จัดการมรดกเป็นเพียงตัวแทนของกองมรดก มิใช่เจ้าของทรัพย์โดยแท้ การจดทะเบียนในนามผู้จัดการมรดกไม่อาจตัดสิทธิของทายาทหรือเจ้าหนี้ได้ และไม่อาจใช้เป็นเครื่องมือหลีกเลี่ยงการบังคับคดี

ประเด็นสำคัญที่สุดของคดีนี้

ประเด็นกฎหมายสำคัญของคดีนี้เกี่ยวข้องกับการพิจารณาว่า สิทธิของทายาทในทรัพย์มรดกที่ยังไม่ได้แบ่ง ถือเป็นทรัพย์สินที่เจ้าหนี้สามารถยึดเพื่อบังคับคดีได้หรือไม่ โดยศาลฎีกาวินิจฉัยว่า แม้ยังไม่มีการแบ่งมรดกและไม่มีชื่อในทะเบียนกรรมสิทธิ์ แต่สิทธิในกองมรดกถือเป็นทรัพย์สินของลูกหนี้ที่สามารถถูกยึดได้

สาระสำคัญที่เป็นแก่นของคดีนี้ พร้อมขยายความสั้น ๆ

หนึ่ง สิทธิทายาทในมรดกก่อนแบ่ง

หมายถึง สิทธิที่เกิดขึ้นโดยทันทีเมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย ซึ่งเป็นสิทธิในกองมรดกโดยรวม แม้ยังไม่ได้แบ่งก็ถือว่าเป็นทรัพย์สินที่มีมูลค่าและอยู่ในความรับผิดแห่งหนี้

สอง อำนาจบังคับคดีเหนือสิทธิในทรัพย์

หมายถึง อำนาจของเจ้าพนักงานบังคับคดีในการยึดทรัพย์หรือสิทธิของลูกหนี้ในทรัพย์ แม้จะยังไม่ปรากฏเป็นกรรมสิทธิ์ตามทะเบียน หากพิสูจน์ได้ว่ามีสิทธิในทางกฎหมาย ก็สามารถนำมาบังคับคดีได้

คำถามที่พบบ่อย FAQ

1 คำถาม เจ้าหนี้สามารถยึดทรัพย์มรดกของลูกหนี้ได้หรือไม่ หากยังไม่มีการแบ่งมรดก

คำตอบ

ตามหลักกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย ทรัพย์มรดกย่อมตกทอดแก่ทายาทโดยทันทีโดยผลของกฎหมาย แม้ยังไม่มีการแบ่งมรดกก็ตาม สิทธิของทายาทในทรัพย์มรดกจึงถือเป็นสิทธิในกองมรดกซึ่งมีลักษณะเป็นกรรมสิทธิ์รวมของทายาททุกคน การที่ยังไม่ได้แบ่งมรดก มิได้ทำให้สิทธิของทายาทสูญสิ้นหรือไม่สามารถใช้สิทธิเกี่ยวกับทรัพย์นั้นได้ ในทางกลับกัน สิทธิดังกล่าวถือเป็นทรัพย์สินประเภทหนึ่งซึ่งมีมูลค่าและสามารถตกอยู่ในความรับผิดแห่งหนี้ได้ ดังนั้น หากลูกหนี้เป็นทายาทและมีสิทธิในทรัพย์มรดก เจ้าหนี้ย่อมมีสิทธิยื่นคำร้องขอให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดสิทธิของลูกหนี้ในกองมรดกนั้นเพื่อนำมาชำระหนี้ได้ แม้จะยังไม่มีการแบ่งทรัพย์หรือจดทะเบียนกรรมสิทธิ์ก็ตาม ทั้งนี้เป็นไปตามหลักที่ให้ความสำคัญกับสิทธิที่แท้จริงมากกว่ารูปแบบทางทะเบียน และเพื่อป้องกันมิให้ลูกหนี้ใช้ช่องว่างของกฎหมายหลีกเลี่ยงการชำระหนี้ 

2 คำถาม การที่ลูกหนี้ไม่มีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในทะเบียน จะทำให้เจ้าหนี้ไม่สามารถยึดทรัพย์ได้หรือไม่

คำตอบ

การไม่มีชื่อในทะเบียนกรรมสิทธิ์มิใช่ข้อจำกัดเด็ดขาดในการบังคับคดี หากข้อเท็จจริงปรากฏว่าลูกหนี้มีสิทธิในทรัพย์นั้นตามกฎหมาย เช่น เป็นทายาทโดยธรรมที่ได้รับมรดก ย่อมถือว่ามีสิทธิในทรัพย์สินดังกล่าว แม้จะยังไม่ได้จดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ก็ตาม กฎหมายมิได้ให้ความสำคัญเฉพาะการแสดงสิทธิทางทะเบียน แต่ให้พิจารณาถึงสิทธิที่แท้จริงในทางกฎหมายเป็นสำคัญ ดังนั้น เจ้าพนักงานบังคับคดีสามารถยึดทรัพย์ในส่วนสิทธิของลูกหนี้ได้ หากพิสูจน์ได้ว่าลูกหนี้มีสิทธินั้นอยู่จริง แนวทางนี้สอดคล้องกับหลักการป้องกันการหลีกเลี่ยงหนี้ และส่งเสริมให้เจ้าหนี้ได้รับความเป็นธรรมในการบังคับคดี มิให้ลูกหนี้ใช้ข้ออ้างทางทะเบียนเป็นเครื่องมือในการหลบเลี่ยงความรับผิด

3 คำถาม ผู้จัดการมรดกมีสิทธิถือครองทรัพย์มรดกเป็นของตนเองหรือไม่

คำตอบ

ผู้จัดการมรดกมิใช่เจ้าของทรัพย์มรดกโดยแท้จริง แต่เป็นเพียงผู้แทนของกองมรดกที่มีหน้าที่จัดการทรัพย์สินแทนทายาททั้งหมด อำนาจของผู้จัดการมรดกจึงจำกัดอยู่ในขอบเขตของการบริหารจัดการ รักษา และแบ่งปันทรัพย์มรดกให้แก่ทายาทตามกฎหมาย การจดทะเบียนทรัพย์มรดกไว้ในชื่อผู้จัดการมรดกเป็นเพียงการดำเนินการทางทะเบียนเพื่อความสะดวกในการจัดการ มิได้ทำให้ผู้จัดการมรดกกลายเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์โดยแท้จริง หากผู้จัดการมรดกกระทำการใดที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกองมรดก เช่น โอนทรัพย์ให้ตนเองโดยมิชอบ ย่อมอาจมีผลเป็นโมฆะและอาจต้องรับผิดทั้งทางแพ่งและอาญา ดังนั้น สิทธิในทรัพย์มรดกยังคงเป็นของทายาทตามส่วน มิใช่ของผู้จัดการมรดก

4 คำถาม ทรัพย์มรดกก่อนแบ่งมีสถานะเป็นอย่างไรตามกฎหมาย

คำตอบ

ทรัพย์มรดกก่อนการแบ่งมีสถานะเป็นกรรมสิทธิ์รวมของทายาททุกคน กล่าวคือ ทายาทแต่ละคนมีสิทธิในกองมรดกโดยรวม มิใช่มีกรรมสิทธิ์เฉพาะในทรัพย์แต่ละรายการ การใช้สิทธิในทรัพย์ดังกล่าวต้องอยู่ภายใต้หลักของกรรมสิทธิ์รวม ซึ่งต้องคำนึงถึงสิทธิของทายาทคนอื่นด้วย จนกว่าจะมีการแบ่งมรดกอย่างเป็นทางการ เมื่อแบ่งแล้วจึงจะเกิดกรรมสิทธิ์เฉพาะส่วนของแต่ละคน สถานะเช่นนี้ทำให้ทรัพย์มรดกยังคงเป็นทรัพย์รวม และสิทธิของทายาทสามารถนำไปใช้ในทางกฎหมายได้ เช่น การโอนสิทธิหรือการถูกบังคับคดีในส่วนของสิทธิของตน ทั้งนี้เพื่อให้เกิดความต่อเนื่องของสิทธิและความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง

5 คำถาม เจ้าพนักงานบังคับคดีมีอำนาจยึดสิทธิในทรัพย์ได้หรือไม่ หากยังไม่เป็นกรรมสิทธิ์สมบูรณ์

คำตอบ

เจ้าพนักงานบังคับคดีมีอำนาจยึดทรัพย์สินของลูกหนี้ได้ทั้งในส่วนที่เป็นกรรมสิทธิ์โดยตรงและในส่วนที่เป็นสิทธิเรียกร้องหรือสิทธิในทรัพย์ แม้สิทธินั้นจะยังไม่เป็นกรรมสิทธิ์สมบูรณ์หรือยังไม่ปรากฏในทะเบียนก็ตาม หากพิสูจน์ได้ว่าลูกหนี้มีสิทธิในทรัพย์ดังกล่าว สิทธินั้นย่อมถือเป็นทรัพย์สินประเภทหนึ่งที่สามารถถูกบังคับคดีได้ หลักการนี้มีความสำคัญในการป้องกันมิให้ลูกหนี้ใช้ช่องว่างของกฎหมายในการซ่อนทรัพย์หรือหลีกเลี่ยงความรับผิด โดยเฉพาะในกรณีทรัพย์มรดกซึ่งมักยังไม่ได้แบ่งหรือจดทะเบียน การเปิดช่องให้ยึดสิทธิในทรัพย์จึงเป็นกลไกสำคัญในการรักษาความเป็นธรรมระหว่างเจ้าหนี้และลูกหนี้ 

6 คำถาม ทายาทสามารถคัดค้านการยึดทรัพย์มรดกได้หรือไม่

คำตอบ

ทายาทคนอื่นที่มิใช่ลูกหนี้ย่อมมีสิทธิใช้กระบวนการทางกฎหมายเพื่อคัดค้านหรือปกป้องสิทธิของตนในทรัพย์มรดกได้ หากเห็นว่าการยึดทรัพย์กระทบต่อสิทธิของตนเกินกว่าส่วนของลูกหนี้ อย่างไรก็ตาม การคัดค้านดังกล่าวต้องดำเนินการภายใต้ขั้นตอนของกฎหมาย เช่น การยื่นคำร้องคัดค้านต่อเจ้าพนักงานบังคับคดีหรือศาลตามที่กฎหมายกำหนด โดยศาลจะพิจารณาว่าทรัพย์ส่วนใดเป็นของลูกหนี้และส่วนใดเป็นของทายาทอื่น เพื่อคุ้มครองสิทธิของทุกฝ่ายอย่างเป็นธรรม ดังนั้น แม้เจ้าหนี้จะมีสิทธิยึดทรัพย์ แต่การคุ้มครองสิทธิของทายาทคนอื่นก็ยังคงมีอยู่ผ่านกระบวนการคัดค้านตามกฎหมาย

7 คำถาม การโอนชื่อทรัพย์มรดกไปยังผู้จัดการมรดกมีผลต่อการบังคับคดีหรือไม่

คำตอบ

การโอนชื่อทรัพย์มรดกไปยังผู้จัดการมรดกเป็นเพียงการดำเนินการทางทะเบียนเพื่อความสะดวกในการจัดการทรัพย์ มิได้ทำให้ผู้จัดการมรดกกลายเป็นเจ้าของทรัพย์โดยแท้จริง สิทธิในทรัพย์ยังคงเป็นของทายาทตามส่วนของตน ดังนั้น การจดทะเบียนในชื่อผู้จัดการมรดกจึงไม่เป็นอุปสรรคต่อการบังคับคดี หากลูกหนี้เป็นทายาทและมีสิทธิในทรัพย์ดังกล่าว เจ้าหนี้ยังคงสามารถขอให้ยึดสิทธิในทรัพย์นั้นได้ โดยเจ้าพนักงานบังคับคดีจะพิจารณาจากสิทธิที่แท้จริง มิใช่เพียงชื่อในทะเบียน แนวทางนี้ช่วยป้องกันมิให้มีการใช้ผู้จัดการมรดกเป็นเครื่องมือในการหลีกเลี่ยงการชำระหนี้ 

8 คำถาม หากมีทายาทหลายคน การยึดทรัพย์จะกระทบสิทธิของผู้อื่นหรือไม่

คำตอบ

ในกรณีที่มีทายาทหลายคน ทรัพย์มรดกก่อนแบ่งถือเป็นกรรมสิทธิ์รวม การยึดทรัพย์เพื่อบังคับคดีจะกระทำได้เฉพาะในส่วนสิทธิของลูกหนี้เท่านั้น มิใช่ยึดทรัพย์ทั้งหมดโดยไม่คำนึงถึงสิทธิของทายาทคนอื่น การดำเนินการของเจ้าพนักงานบังคับคดีจึงต้องคำนึงถึงสัดส่วนสิทธิของลูกหนี้ในกองมรดก และเปิดโอกาสให้ทายาทคนอื่นใช้สิทธิทางกฎหมายในการคัดค้านหรือพิสูจน์สิทธิของตน หากมีข้อโต้แย้ง ศาลจะเป็นผู้วินิจฉัยแบ่งแยกสิทธิให้ชัดเจน หลักการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อรักษาสมดุลระหว่างสิทธิของเจ้าหนี้และการคุ้มครองสิทธิของทายาทอื่นไม่ให้ถูกละเมิดเกินสมควร 

การอธิบายหลักกฎหมายแยกตามมาตรา

ข้อ 1 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1599 วรรคหนึ่ง มาตรา 1629 (1) มาตรา 1719 มาตรา 1720

บทบัญญัติมาตรา 1599 วรรคหนึ่ง กำหนดหลักสำคัญว่า เมื่อบุคคลถึงแก่ความตาย มรดกของบุคคลนั้นย่อมตกทอดแก่ทายาทโดยทันทีโดยผลของกฎหมาย หลักการนี้เป็นรากฐานของกฎหมายมรดกที่ทำให้สิทธิในทรัพย์ไม่เกิดช่องว่าง และทำให้ทายาทมีฐานะเป็นผู้มีสิทธิในกองมรดกตั้งแต่ขณะเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย ต่อเนื่องกับมาตรา 1629 (1) ซึ่งกำหนดลำดับทายาทโดยธรรม โดยให้บุตรเป็นทายาทชั้นแรก มีสิทธิได้รับมรดกก่อนบุคคลในลำดับถัดไป ทำให้บุคคลที่อยู่ในลำดับดังกล่าวมีสิทธิในกองมรดกโดยชอบด้วยกฎหมาย

ในส่วนของมาตรา 1719 กำหนดหน้าที่ของผู้จัดการมรดกให้ต้องทำการอันจำเป็นเพื่อจัดการและแบ่งปันทรัพย์มรดกแก่ทายาททุกคนโดยสุจริตและเป็นธรรม ผู้จัดการมรดกจึงมีฐานะเป็นตัวแทนของกองมรดก มิใช่เจ้าของทรัพย์โดยแท้จริง การใช้อำนาจต้องอยู่ในขอบเขตของการรักษาประโยชน์ของทายาททั้งหมด ส่วนมาตรา 1720 กำหนดให้ผู้จัดการมรดกต้องรับผิดต่อทายาทในกรณีที่กระทำการโดยมิชอบหรือก่อให้เกิดความเสียหายแก่กองมรดก หลักการนี้สะท้อนเจตนารมณ์ของกฎหมายที่ต้องการควบคุมการใช้อำนาจของผู้จัดการมรดกไม่ให้เอาเปรียบหรือกระทำการที่เป็นปฏิปักษ์ต่อทายาท

เมื่อนำบทบัญญัติดังกล่าวมาประกอบกัน จะเห็นได้ว่าทายาทมีสิทธิในทรัพย์มรดกโดยทันที และผู้จัดการมรดกมีเพียงหน้าที่จัดการ มิใช่มีกรรมสิทธิ์แท้จริง ดังนั้น สิทธิของทายาทจึงสามารถถูกนำไปใช้เป็นฐานในการบังคับคดีได้ เพราะถือเป็นทรัพย์สินที่มีมูลค่าและอยู่ในความรับผิดแห่งหนี้

ข้อ 2 ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 278 วรรคหนึ่ง

มาตรา 278 วรรคหนึ่ง เป็นบทบัญญัติสำคัญที่กำหนดอำนาจของเจ้าพนักงานบังคับคดีในการยึดทรัพย์สินของลูกหนี้ตามคำพิพากษา เพื่อขายทอดตลาดและนำเงินมาชำระหนี้แก่เจ้าหนี้ หลักการสำคัญของมาตรานี้คือ การเปิดช่องให้เจ้าหนี้สามารถเข้าถึงทรัพย์สินของลูกหนี้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยไม่จำกัดเฉพาะทรัพย์ที่ลูกหนี้มีกรรมสิทธิ์โดยสมบูรณ์เท่านั้น แต่รวมถึงสิทธิในทรัพย์หรือสิทธิเรียกร้องที่มีมูลค่าในทางเศรษฐกิจด้วย

ในทางปฏิบัติ ศาลตีความบทบัญญัตินี้อย่างกว้าง เพื่อป้องกันการหลีกเลี่ยงหนี้ เช่น กรณีลูกหนี้มีสิทธิในทรัพย์มรดกแต่ยังไม่ได้แบ่ง หรือยังไม่ได้จดทะเบียนเป็นเจ้าของ ศาลยังถือว่าสิทธินั้นเป็นทรัพย์สินที่สามารถถูกยึดได้ การยึดสิทธิในทรัพย์เช่นนี้ช่วยให้เจ้าหนี้ได้รับการคุ้มครอง และลดโอกาสที่ลูกหนี้จะใช้โครงสร้างทางกฎหมายเพื่อซ่อนทรัพย์

นอกจากนี้ มาตราดังกล่าวยังสะท้อนหลักความเป็นธรรมในระบบบังคับคดี กล่าวคือ ต้องคำนึงถึงทั้งสิทธิของเจ้าหนี้ในการได้รับชำระหนี้ และสิทธิของบุคคลอื่นที่อาจเกี่ยวข้องกับทรัพย์นั้น เช่น ทายาทร่วม ซึ่งสามารถใช้สิทธิทางกฎหมายในการคัดค้านหรือพิสูจน์สิทธิของตนได้ภายหลัง

ยินดีให้คำปรึกษากฎหมายแชทไลน์

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 10756/2558 

โจทก์ยื่นคำร้องขอยึดที่ดินแปลงพิพาทอ้างว่าเป็นทรัพย์มรดกของ ท. ที่ตกทอดแก่ ธ. จำเลยและ ศ. จำเลยยื่นคำคัดค้านเพียงว่าจำเลยไม่มีชื่อถือกรรมสิทธิ์ ไม่ได้เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ โจทก์ไม่มีอำนาจยึดที่ดินพิพาท จำเลยไม่ได้ปฏิเสธว่าทรัพย์พิพาทไม่ใช่ทรัพย์มรดกของ ท. จึงต้องฟังข้อเท็จจริงว่า จำเลยเป็นทายาทโดยธรรมของ ท. ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1629 (1) มีสิทธิได้รับมรดกที่ดินพิพาท ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1599 วรรคหนึ่ง ธ. เป็นผู้จัดการมรดกของ ท. มีสิทธิและหน้าที่ที่จะต้องทำการอันจำเป็นเพื่อแบ่งปันทรัพย์มรดกของ ท. แก่ทายาทตามมาตรา 1719 และต้องรับผิดต่อทายาทตามมาตรา 1720 แม้ที่ดินพิพาท ธ. ในฐานะผู้จัดการมรดกของ ท. จะจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อเป็นของ ธ. เจ้าพนักงานบังคับคดีก็มีสิทธิยึดมาบังคับชำระหนี้แก่โจทก์ได้

คดีสืบเนื่องจากศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระเงิน 320,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยร้อยละ 15 ต่อปี นับแต่วันฟ้อง (ฟ้องวันที่ 18 สิงหาคม 2552) ย้อนหลังไป 5 ปี และนับแต่วันฟ้องไปจนกว่าจะชำระเสร็จแก่โจทก์ จำเลยไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษา

โจทก์ยื่นคำร้องขอให้ศาลไต่สวนและมีคำสั่งให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดที่ดินแปลงดังกล่าวเพื่อขายทอดตลาดนำเงินมาชำระหนี้แก่โจทก์

จำเลยยื่นคำคัดค้านว่า โจทก์ไม่มีอำนาจยึดที่ดินแปลงดังกล่าว เนื่องจากไม่มีชื่อจำเลยถือกรรมสิทธิ์ในที่ดิน ขอให้ยกคำร้อง

ศาลชั้นต้นไต่สวนแล้วมีคำสั่งให้เจ้าพนักงานบังคับคดียึดที่ดินโฉนดเลขที่ 151 ตำบลในคลองบางปลากด อำเภอพระสมุทรเจดีย์ จังหวัดสมุทรปราการ ออกขายทอดตลาดนำเงินมาชำระหนี้แก่โจทก์

จำเลยอุทธรณ์

ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษากลับให้ยกคำร้อง ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสองศาลให้เป็นพับ

โจทก์ฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของโจทก์มีว่า โจทก์มีสิทธิขอให้ยึดที่ดินโฉนดเลขที่ 151 ดังกล่าวเพื่อบังคับคดีหรือไม่ เห็นว่า โจทก์ยื่นคำร้องขอยึดที่ดินแปลงพิพาทอ้างว่าเป็นทรัพย์มรดกของนางทองเจียดที่ตกทอดแก่นายธวัชชัย จำเลยและนางสาวศิริพร จำเลยยื่นคำคัดค้านเพียงว่าจำเลยไม่มีชื่อถือกรรมสิทธิ์ ไม่ได้เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ โจทก์ไม่มีอำนาจยึดที่ดินแปลงพิพาท จำเลยไม่ได้ปฏิเสธว่าทรัพย์พิพาทไม่ใช่ทรัพย์มรดกของนางทองเจียดที่ตกทอดได้แก่จำเลยและบุตรอีก 2 คน ของนางทองเจียด ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 84 (3) จึงต้องฟังข้อเท็จจริงว่า จำเลยเป็นทายาทโดยธรรมของนางทองเจียดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 (1) มีสิทธิได้รับมรดกที่ดินโฉนดพิพาท ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1599 วรรคหนึ่ง มาตรา 1600 และตามมาตรา 1745 บัญญัติว่า "ถ้ามีทายาทหลายคน ทายาทเหล่านั้นมีสิทธิและหน้าที่เกี่ยวกับทรัพย์มรดกร่วมกันจนกว่าจะได้แบ่งมรดกกันเสร็จแล้วและให้ใช้มาตรา 1356 ถึงมาตรา 1366 แห่งประมวลกฎหมายนี้บังคับเพียงเท่าที่ไม่ขัดกับบทบัญญัติแห่งบรรพนี้" มาตรา 1746 บัญญัติว่า "ภายใต้บังคับแห่งกฎหมาย หรือข้อความในพินัยกรรมถ้าหากมี ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่า ผู้เป็นทายาทด้วยกันมีส่วนเท่ากันในกองมรดกที่ยังไม่ได้แบ่ง" ในเบื้องต้นต้องฟังข้อเท็จจริงว่าที่ดินพิพาทยังไม่ได้แบ่งแก่ทายาทของนางทองเจียด เจือสมคำร้องของนายธวัชชัยที่ยื่นคำร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกของนางทองเจียด ที่ระบุว่า ทายาทของนางทองเจียดมี 3 คน รวมทั้งจำเลย เมื่อนายธวัชชัยได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดกของนางทองเจียด นายธวัชชัยมีสิทธิและหน้าที่ที่จะต้องทำการอันจำเป็นเพื่อแบ่งปันทรัพย์มรดกของนางทองเจียดแก่ทายาทตามมาตรา 1719 และต้องรับผิดต่อทายาทตามมาตรา 1720 ในลักษณะตัวแทน ทั้งไม่มีอำนาจทำนิติกรรมซึ่งตนมีส่วนได้เสีย เป็นปฏิปักษ์ต่อกองมรดกซึ่งผลอาจจะเป็นโมฆะตามมาตรา 1722 และหากฝ่าฝืนอาจมีความผิดตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 354 ในเบื้องต้นจึงต้องฟังว่า จำเลยมีสิทธิได้รับมรดกที่ดินพิพาท 1 ใน 3 ส่วน เมื่อคดีนี้ศาลชั้นต้นพิพากษาให้จำเลยชำระหนี้ให้โจทก์ โจทก์โดยเจ้าพนักงานบังคับคดีจึงมีอำนาจที่จะยึดทรัพย์ที่โจทก์อ้างว่า จำเลยมีสิทธิได้รับจากที่ดินพิพาทซึ่งเป็นทรัพย์มรดกของนางทองเจียด เพื่อบังคับชำระหนี้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 278 วรรคหนึ่ง แม้ที่ดินพิพาทนายธวัชชัยในฐานะผู้จัดการมรดกของนางทองเจียดจะจดทะเบียนเปลี่ยนชื่อเป็นของนายธวัชชัย เจ้าพนักงานบังคับคดีก็มีสิทธิยึดทรัพย์พิพาทมาบังคับคดีชำระหนี้แก่โจทก์ได้ ส่วนทายาทอื่นของนางทองเจียดจะคัดค้านอย่างไรก็ต้องมาดำเนินการภายหลังที่เจ้าพนักงานบังคับคดียึดทรัพย์พิพาทเพื่อบังคับขายทอดตลาดแล้ว ที่ศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษามานั้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วย ฎีกาของโจทก์ฟังขึ้น

พิพากษากลับ ให้บังคับคดีไปตามคำพิพากษาของศาลชั้นต้น ให้จำเลยใช้ค่าทนายความทั้งสามศาลแทนโจทก์ 5,000 บาท