
| ผู้จัดการมรดกร่วมถอนตัวหนึ่งคน, ผู้จัดการมรดกที่เหลือมีอำนาจหรือไม่, ผู้จัดการมรดกคนเดียวจัดการทรัพย์มรดกได้หรือไม่
สาระสำคัญของคดี ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๗๑๕ วรรคสอง บัญญัติรองรับกรณีที่มีผู้จัดการมรดกหลายคน แต่บางคนไม่สามารถหรือไม่เต็มใจจัดการมรดก หากเหลือผู้จัดการมรดกเพียงคนเดียว บุคคลนั้นย่อมมีสิทธิจัดการมรดกโดยลำพัง เว้นแต่พินัยกรรมจะมีข้อกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น เมื่อพินัยกรรมกำหนดให้บุคคลสองคนร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดก โดยมีข้อยกเว้นกรณีบุคคลใดบุคคลหนึ่งสละสิทธิ์หรือขอถอนตัว ศาลฎีกาจึงพิจารณาว่าข้อความดังกล่าวแสดงเจตนาของเจ้ามรดกให้ผู้จัดการมรดกอีกคนหนึ่งดำเนินการจัดการมรดกต่อไปได้ นอกจากนี้ คำชี้แจงของศาลชั้นต้นที่ระบุว่าผู้จัดการมรดกที่เหลือไม่มีอำนาจจัดการมรดกเพียงลำพัง แม้ปรากฏอยู่ในรายงานกระบวนพิจารณา แต่เมื่อมีเนื้อหาเป็นการวินิจฉัยปัญหาข้อกฎหมายเกี่ยวกับสิทธิของคู่ความแล้ว ย่อมเป็นคำวินิจฉัยที่คู่ความผู้ไม่เห็นด้วยสามารถโต้แย้งตามหลักเกณฑ์แห่งกฎหมายได้ คำถามที่น่าสนใจ ๑. เมื่อผู้จัดการมรดกร่วมคนหนึ่งขอถอนตัวและศาลอนุญาต ผู้จัดการมรดกที่เหลือมีอำนาจจัดการมรดกเพียงลำพังได้หรือไม่ ๒. พินัยกรรมที่กำหนดให้ผู้จัดการมรดกสองคนทำหน้าที่ร่วมกัน แต่มีข้อยกเว้นกรณีสละสิทธิ์หรือถอนตัว ต้องตีความเจตนาของเจ้ามรดกอย่างไร ๓. คำชี้แจงของศาลที่บันทึกไว้ในรายงานกระบวนพิจารณา หากมีเนื้อหาเป็นการวินิจฉัยสิทธิของคู่ความ สามารถอุทธรณ์ฎีกาโต้แย้งได้หรือไม่ หมายเหตุวิเคราะห์หลักกฎหมาย ๑. การถอนตัวของผู้จัดการมรดกร่วมกับความต่อเนื่องในการจัดการมรดก การแต่งตั้งผู้จัดการมรดกหลายคนมีผลให้การจัดการมรดกต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายและพินัยกรรมกำหนด แต่หากผู้จัดการมรดกบางคนไม่สามารถหรือไม่เต็มใจปฏิบัติหน้าที่ และเหลือผู้จัดการมรดกเพียงคนเดียว ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๗๑๕ วรรคสอง ย่อมมีผลรองรับให้ผู้จัดการมรดกที่เหลือดำเนินการจัดการมรดกโดยลำพังได้ เว้นแต่พินัยกรรมจะกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น บทบัญญัตินี้มีความสำคัญต่อการจัดการมรดกที่ยังไม่แล้วเสร็จ เพราะการถอนตัวของผู้จัดการมรดกคนหนึ่งไม่จำเป็นต้องทำให้การจัดการมรดกทั้งหมดหยุดชะงัก หากยังมีผู้จัดการมรดกที่มีอำนาจตามกฎหมายเหลืออยู่ อย่างไรก็ตาม การนำหลักดังกล่าวไปใช้กับคดีอื่นต้องตรวจสอบข้อกำหนดในพินัยกรรมและสถานะของผู้จัดการมรดกแต่ละคนก่อน ไม่อาจถือว่าการถอนตัวของผู้จัดการมรดกคนหนึ่งทำให้ผู้จัดการมรดกที่เหลือมีอำนาจดำเนินการเพียงลำพังได้ในทุกกรณีโดยไม่ต้องพิจารณาข้อเท็จจริงอื่น ๒. ความสำคัญของข้อยกเว้นในพินัยกรรม ประเด็นที่มีความสำคัญเป็นพิเศษในคดีนี้คือ พินัยกรรมมิได้กำหนดเพียงให้บุคคลสองคนร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดก แต่ยังมีข้อความยกเว้นกรณีบุคคลใดบุคคลหนึ่งสละสิทธิ์หรือขอถอนตัว หากพิจารณาเฉพาะข้อความที่กำหนดให้จัดการมรดกร่วมกัน อาจเกิดข้อโต้แย้งว่าผู้จัดการมรดกคนหนึ่งไม่สามารถดำเนินการเพียงลำพังได้ แต่เมื่อพิจารณาข้อยกเว้นประกอบกันแล้ว ย่อมเห็นได้ว่าพินัยกรรมได้กำหนดกรณีที่บุคคลหนึ่งไม่ประสงค์จะเป็นผู้จัดการมรดกต่อไปไว้ด้วย การตีความพินัยกรรมจึงต้องพิจารณาข้อความที่เกี่ยวข้องให้สัมพันธ์กัน เพื่อให้ได้ความตามเจตนาของเจ้ามรดก มิใช่แยกข้อความส่วนใดส่วนหนึ่งออกจากบริบทของพินัยกรรมทั้งหมด ๓. อำนาจตามคำสั่งแต่งตั้งเดิมกับการขอแต่งตั้งผู้จัดการมรดกใหม่ ข้อเท็จจริงของคดีนี้ปรากฏว่า ผู้ร้องทั้งสองได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดกตามคำสั่งศาลที่ถึงที่สุดแล้ว ต่อมาผู้ร้องที่ ๑ ขอถอนตัวและศาลอนุญาต ศาลฎีกาจึงวินิจฉัยอำนาจของผู้ร้องที่ ๒ ซึ่งยังคงเหลืออยู่ตามมาตรา ๑๗๑๕ วรรคสอง และพินัยกรรม คำพิพากษานี้จึงแสดงให้เห็นว่า ในข้อเท็จจริงดังกล่าว การถอนตัวของผู้จัดการมรดกคนหนึ่งมิได้ทำให้ผู้จัดการมรดกอีกคนหนึ่งสิ้นอำนาจไปด้วย และศาลฎีกาวินิจฉัยให้ผู้ร้องที่ ๒ จัดการมรดกต่อไปเพียงลำพังได้ อย่างไรก็ดี ไม่ควรขยายผลคำวินิจฉัยนี้เป็นหลักทั่วไปว่า เมื่อผู้จัดการมรดกคนหนึ่งถอนตัวแล้ว ย่อมไม่จำเป็นต้องมีคำสั่งศาลเพิ่มเติมในทุกกรณี เพราะอาจมีข้อกำหนดในพินัยกรรมหรือข้อเท็จจริงเกี่ยวกับสถานะของผู้จัดการมรดกแตกต่างออกไป ๔. การพิจารณาคำวินิจฉัยของศาลตามเนื้อหาสาระ คดีนี้มีประเด็นทางวิธีพิจารณาความแพ่งที่สำคัญ กล่าวคือ ศาลชั้นต้นมิได้ใช้รูปแบบเป็นคำสั่งโดยตรง แต่บันทึกคำชี้แจงไว้ในรายงานกระบวนพิจารณาว่าผู้ร้องที่ ๒ ไม่มีอำนาจจัดการมรดกเพียงลำพัง ศาลฎีกาพิจารณาว่า เมื่อข้อความดังกล่าวมีเนื้อหาเป็นการวินิจฉัยปัญหาข้อกฎหมายซึ่งเป็นข้อพิพาทระหว่างคู่ความแล้ว ย่อมต้องพิจารณาผลของข้อความนั้นตามเนื้อหาสาระ มิใช่พิจารณาเฉพาะชื่อหรือรูปแบบที่ศาลใช้ หลักดังกล่าวมีความสำคัญต่อการคุ้มครองสิทธิของคู่ความ เพราะคำวินิจฉัยที่กระทบสิทธิอาจปรากฏอยู่ในรายงานกระบวนพิจารณาได้ แม้ไม่ได้จัดทำเป็นคำสั่งแยกต่างหาก อย่างไรก็ตาม การอุทธรณ์ฎีกายังคงต้องเป็นไปตามเงื่อนไขและหลักเกณฑ์แห่งกฎหมาย มิใช่ว่าข้อความทุกประการที่ศาลบันทึกไว้ในรายงานกระบวนพิจารณาจะสามารถอุทธรณ์ฎีกาได้เสมอไป ๕. ความแตกต่างระหว่างกระบวนพิจารณาที่ผิดระเบียบกับการโต้แย้งคำวินิจฉัย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๒๗ เกี่ยวข้องกับการดำเนินกระบวนพิจารณาที่ผิดระเบียบ แต่กรณีนี้ศาลฎีกาเห็นว่าศาลชั้นต้นมิได้ดำเนินกระบวนพิจารณาผิดระเบียบ หากเป็นการวินิจฉัยปัญหาข้อกฎหมายเกี่ยวกับอำนาจของผู้ร้องที่ ๒ แม้ผู้ร้องที่ ๒ จะอ้างมาตรา ๒๗ ไม่ถูกต้อง แต่เมื่อผู้ร้องที่ ๒ ได้ดำเนินการอุทธรณ์และฎีกาโต้แย้งคำวินิจฉัยดังกล่าว ศาลฎีกาจึงพิจารณาข้อโต้แย้งตามสาระของปัญหาข้อกฎหมายที่เกิดขึ้น ข้อสังเกตจากคำพิพากษานี้คือ การเลือกใช้กระบวนการทางกฎหมายเพื่อโต้แย้งการดำเนินการหรือคำวินิจฉัยของศาลต้องพิจารณาลักษณะของปัญหาให้ถูกต้อง หากเป็นเรื่องการวินิจฉัยข้อกฎหมายที่คู่ความไม่เห็นด้วย ย่อมแตกต่างจากกรณีที่ศาลดำเนินกระบวนพิจารณาผิดระเบียบ ๖. อำนาจจัดการมรดกเพียงลำพังไม่ทำให้สิทธิของทายาทสิ้นไป การที่ผู้จัดการมรดกมีอำนาจจัดการมรดกเพียงลำพัง หมายถึงการมีอำนาจดำเนินการจัดการมรดกโดยไม่ต้องร่วมกับผู้จัดการมรดกอีกคนหนึ่งที่ถอนตัวไปแล้ว มิใช่การให้อำนาจจัดการทรัพย์มรดกตามความประสงค์ของตนโดยไม่ต้องคำนึงถึงสิทธิของทายาท ผู้จัดการมรดกยังคงต้องปฏิบัติหน้าที่ตามพินัยกรรมและกฎหมาย หากไม่ปฏิบัติตามหน้าที่จนเป็นการโต้แย้งสิทธิของบุคคลใด บุคคลนั้นย่อมมีสิทธิฟ้องคดีต่อศาลได้ และผู้มีอำนาจตามกฎหมายย่อมสามารถร้องขอถอดถอนผู้จัดการมรดกเมื่อมีเหตุตามกฎหมาย จึงต้องแยกการพิจารณาออกเป็นสองเรื่อง ได้แก่ การมีอำนาจจัดการมรดกโดยลำพังตามมาตรา ๑๗๑๕ วรรคสอง และความชอบด้วยกฎหมายของการกระทำที่ผู้จัดการมรดกดำเนินการในแต่ละครั้ง กล่าวโดยสรุป คำพิพากษานี้วางแนวทางการพิจารณาอำนาจของผู้จัดการมรดกที่เหลือเพียงคนเดียว โดยให้ความสำคัญกับบทบัญญัติแห่งกฎหมายและเจตนาของเจ้ามรดกตามพินัยกรรมประกอบกัน ขณะเดียวกันก็ยืนยันว่าการมีอำนาจจัดการมรดกเพียงลำพังไม่ได้ตัดสิทธิของทายาทหรือบุคคลที่เกี่ยวข้องในการโต้แย้งการกระทำของผู้จัดการมรดกตามกฎหมาย หลักกฎหมายสำคัญที่ได้จากคำพิพากษา ๑. ผู้จัดการมรดกที่เหลือเพียงคนเดียวอาจมีอำนาจจัดการมรดกโดยลำพัง เมื่อผู้จัดการมรดกหลายคนมีบางคนไม่สามารถหรือไม่เต็มใจจัดการมรดก และเหลือผู้จัดการมรดกเพียงคนเดียว บุคคลที่เหลือย่อมมีสิทธิจัดการมรดกโดยลำพังตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๗๑๕ วรรคสอง เว้นแต่พินัยกรรมจะมีข้อกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น ๒. คำชี้แจงของศาลที่มีเนื้อหาเป็นการวินิจฉัยสิทธิของคู่ความอาจถูกโต้แย้งได้ แม้ศาลจะบันทึกข้อความไว้ในรูปคำชี้แจงในรายงานกระบวนพิจารณา แต่หากข้อความนั้นมีเนื้อหาเป็นการวินิจฉัยปัญหาข้อกฎหมายเกี่ยวกับสิทธิของคู่ความแล้ว คู่ความผู้ไม่เห็นด้วยย่อมสามารถโต้แย้งตามหลักเกณฑ์แห่งกฎหมายได้ โดยต้องพิจารณาเนื้อหาสาระของคำวินิจฉัยประกอบกับเงื่อนไขของการอุทธรณ์ฎีกา คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5699/2568 การที่ผู้ร้องที่ 1 ขอถอนตนเองออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้องที่ 2 เมื่อศาลชั้นต้นอนุญาตให้ผู้ร้องที่ 1 ขอถอนตนเองออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกได้ คดีจึงยังคงเหลือผู้ร้องที่ 2 เพียงผู้เดียวเป็นผู้จัดการมรดก จึงย่อมมีปัญหาเกี่ยวเนื่องจากการถอนตัวออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ร้องที่ 1 เป็นผลให้ผู้ร้องที่ 2 มีอำนาจจัดการมรดกแต่เพียงผู้เดียวหรือไม่ ซึ่งปัญหานี้ ผู้คัดค้านที่ 2 ที่ 3 และที่ 4 ได้คัดค้านเป็นประเด็นไว้แล้วว่า ผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจหรือไม่ควรมีอำนาจจัดการมรดกแต่เพียงผู้เดียว ส่วนผู้ร้องที่ 2 โต้แย้งว่าตนมีอำนาจแต่เพียงผู้เดียว ดังนั้นปัญหาว่า ผู้ร้องที่ 2 มีอำนาจจัดการมรดกแต่เพียงผู้เดียวหรือไม่ จึงเป็นประเด็นข้อพิพาทโดยตรงในชั้นจัดการมรดกที่คงเหลือผู้จัดการมรดกเพียงผู้เดียว และเป็นอำนาจของศาลชั้นต้นที่จะวินิจฉัยสั่งให้เสร็จสิ้นกระแสความได้ เมื่อสั่งแล้วกระทบถึงสิทธิของคู่ความฝ่ายใด คู่ความฝ่ายนั้นก็ย่อมมีสิทธิอุทธรณ์ฎีกาโต้แย้งได้ตามกรอบที่กฎหมายกำหนดไว้ คดีนี้ผู้ร้องที่ 2 ได้อุทธรณ์ฎีกามาตามลำดับ เพียงแต่อุทธรณ์ขอให้เพิกถอนรายงานกระบวนพิจารณาอ้างว่าเป็นการผิดระเบียบตาม ป.วิ.พ. มาตรา 27 อันเป็นการอ้างข้อกฎหมายผิด เพราะศาลชั้นต้นไม่ได้ทำการพิจารณาใดที่ผิดระเบียบตามความหมายของบทมาตราดังกล่าว เพียงแต่ใช้ดุลพินิจวินิจฉัยปัญหาข้อกฎหมายโดยใช้รูปแบบเป็นการชี้แจงไม่ใช่คำสั่ง ซึ่งในทางเนื้อหามีผลโดยปริยายเท่ากับศาลชั้นต้นชี้และปรากฏในรายงานกระบวนพิจารณาแล้วว่าศาลชั้นต้นวินิจฉัยว่าผู้ร้องที่ 2 ที่เหลือเป็นผู้จัดการมรดกเพียงผู้เดียวไม่มีอำนาจจัดการมรดก หากยังไม่มีการวินิจฉัยชี้ขาดโดยศาลสูงเปลี่ยนแปลงคำวินิจฉัยดังกล่าว ข้อวินิจฉัยนั้นก็ยังคงอยู่ซึ่งผู้มีส่วนได้เสียอาจนำไปอ้างอิงให้มีผลต่อสิทธิหน้าที่และความรับผิดของผู้จัดการมรดกที่เหลืออยู่รวมถึงทายาทได้ ดังนั้น ที่ศาลชั้นต้นจดรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 25 กรกฎาคม 2565 จึงเป็นการวินิจฉัยปัญหาว่าผู้ร้องที่ 2 มีหรือไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวแล้ว คู่ความที่ไม่เห็นด้วยย่อมโต้แย้งข้อวินิจฉัยนี้ได้ การที่ผู้ร้องที่ 2 อุทธรณ์ฎีกาต่อมาย่อมถือได้แล้วว่าเป็นการอุทธรณ์โต้แย้งคำวินิจฉัยของศาลชั้นต้นที่วินิจฉัยว่า ผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวและฎีกาโต้แย้งคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ที่วินิจฉัยว่า คำสั่งศาลชั้นต้นชอบแล้ว คำวินิจฉัยของศาลอุทธรณ์ที่เท่ากับเห็นด้วยกับคำวินิจฉัยของศาลชั้นต้นว่าผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวชอบหรือไม่ เห็นว่า ยังมีผู้จัดการมรดกเหลืออยู่แต่คนเดียว ผู้นั้นมีสิทธิที่จะจัดการมรดกได้โดยลำพัง ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1715 วรรคสอง เมื่อคดีนี้ตามพินัยกรรมระบุไว้ว่า "เมื่อข้าพเจ้าถึงแก่กรรมลงหากมีเหตุขัดข้องในการจัดการมรดกข้าพเจ้ามีเจตนาประสงค์ที่จะให้ ว. และ พ. ร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของข้าพเจ้าได้ตามกฎหมาย ยกเว้นคนหนึ่งคนใดสละสิทธิ์หรือขอถอนตัวการเป็นผู้จัดการมรดก" และในชั้นแต่งตั้งผู้จัดการมรดกที่คดีถึงที่สุดในชั้นศาลอุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยไว้ว่า "ทั้งมีข้อกำหนดในพินัยกรรมให้ผู้ร้องทั้งสองเป็นผู้จัดการมรดก" การเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ร้องทั้งสอง แม้เป็นการตั้งผู้จัดการมรดกตามคำสั่งศาล แต่ศาลก็ตั้งตามเจตนารมณ์ของผู้ตายที่แสดงเจตนาไว้โดยพินัยกรรม และในพินัยกรรมได้เขียนเป็นหลักการไว้ว่า "ร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของข้าพเจ้าได้ตามกฎหมาย" แต่ก็เขียนข้อยกเว้นไว้แล้วด้วยว่า "ยกเว้น คนหนึ่งคนใดสละสิทธิ์หรือขอถอนตัวการเป็นผู้จัดการมรดก" อันมีความหมายอยู่ในตัวว่าคนใดคนหนึ่งสละสิทธิ์หรือขอถอนตัว เจตนาของเจ้ามรดกให้อีกคนจัดการมรดกแต่โดยลำพังต่อไปได้ ซึ่งสอดคล้องกับหลักการตาม ป.พ.พ. มาตรา 1715 ที่ถ้า "มีผู้จัดการมรดกเหลืออยู่แต่คนเดียว ผู้นั้นมีสิทธิที่จะจัดการมรดกได้โดยลำพัง" มิฉะนั้น การจัดการมรดกย่อมไม่อาจดำเนินการต่อไปได้ ซึ่งการจัดการมรดกต่อไปนั้น ผู้ร้องที่ 2 ที่เหลือเป็นผู้จัดการมรดกแต่ผู้เดียว ย่อมต้องจัดการไปตามสิทธิของทายาทแต่ละคนตามพินัยกรรมและกฎหมาย ไม่อาจจัดการไปตามอำเภอใจของตนได้ หากไม่จัดการไปตามหน้าที่ตามกฎหมายแล้วโต้แย้งสิทธิของบุคคลใด บุคคลนั้นย่อมมีสิทธิฟ้องผู้จัดการมรดกต่อศาลได้ และบุคคลที่กฎหมายให้มีอำนาจขอถอดถอนก็ย่อมมีอำนาจร้องขอถอดถอนได้ คดีสืบเนื่องมาจากผู้ร้องทั้งสองร่วมกันยื่นคำร้องขอเมื่อวันที่ 26 มีนาคม 2561 ขอให้ศาลชั้นต้นมีคำสั่งตั้งผู้ร้องทั้งสองเป็นผู้จัดการมรดกของนายเจริญ ซึ่งถึงแก่ความตายเมื่อวันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2561 โดยทำพินัยกรรมไว้ข้อหนึ่งว่า "เมื่อข้าพเจ้าถึงแก่กรรมลง หากมีเหตุขัดข้องในการจัดการมรดก ข้าพเจ้ามีเจตนาประสงค์ที่จะให้นายวิสูตร และนางพิมพ์นิภา ร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของข้าพเจ้าได้ตามกฎหมาย ยกเว้น คนหนึ่งคนใดสละสิทธิ์หรือขอถอนตัวการเป็นผู้จัดการมรดก" ผู้คัดค้านที่ 1 และที่ 2 ร่วมกันยื่นคำคัดค้านขอให้ยกคำร้องขอของผู้ร้องทั้งสอง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านที่ 2 เป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายแต่ผู้เดียว ผู้คัดค้านที่ 3 ยื่นคำคัดค้านขอให้ยกคำร้องขอของผู้ร้องขอทั้งสอง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านที่ 3 เป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายแต่ผู้เดียว และผู้คัดค้านที่ 4 ยื่นคำคัดค้านขอให้ยกคำร้องขอของผู้ร้องทั้งสอง และมีคำสั่งตั้งผู้คัดค้านที่ 4 เป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายแต่ผู้เดียว ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วมีคำสั่ง "ตั้งผู้ร้องทั้งสองร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตาย ให้มีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย ให้ยกคำคัดค้านของผู้คัดค้านทั้งสี่" ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน ศาลฎีกามีคำสั่งไม่อนุญาตให้ผู้คัดค้านทั้งสี่ฎีกา คดีถึงที่สุดแล้ว โดยศาลชั้นต้นได้อ่านคำสั่งศาลฎีกาให้คู่ความทุกฝ่ายฟังตั้งแต่เมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน 2564 ต่อมาผู้ร้องที่ 1 ยื่นคำร้องฉบับลงวันที่ 9 พฤษภาคม 2565 ต่อศาลชั้นต้นว่า ตามที่ศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์มีคำสั่งและคำพิพากษาตั้งให้ผู้ร้องทั้งสองร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดก โดยผู้ร้องทั้งสองได้ร่วมกันปฏิบัติหน้าที่เป็นผู้จัดการมรดกโดยนัดประชุมทายาทเป็นจำนวนหลายครั้งเพื่อรวบรวมและนำทรัพย์สินอันเป็นทรัพย์มรดกของผู้ตายตามพินัยกรรมที่สามารถตกลงกันได้ในระหว่างทายาทมาจัดแบ่งปันให้แก่ทายาทตามข้อกำหนดแห่งพินัยกรรมและสามารถจัดการมรดกได้เรียบร้อยไปแล้วส่วนหนึ่ง แต่ยังมีทรัพย์มรดกอีกหลายรายการที่ยังไม่สามารถตกลงเพื่อแบ่งปันให้แก่ทายาทได้ และเนื่องจากผู้ร้องที่ 1 อยู่ในวัยสูงอายุ มีโรคประจำตัวหลายโรค และต้องประกอบธุรกิจส่วนตัวของครอบครัวเป็นจำนวนมาก จึงไม่อาจทำหน้าที่เป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้องที่ 2 ตามคำสั่งศาลชั้นต้นจนเรียบร้อยอีกต่อไปได้ ผู้ร้องที่ 1 จึงประสงค์ที่จะขอถอนตัวออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายโดยยังคงให้ผู้ร้องที่ 2 แต่เพียงผู้เดียวทำหน้าที่เป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายจนเสร็จเรียบร้อยต่อไป ศาลชั้นต้นมีคำสั่งนัดพร้อมเพื่อสอบถาม ผู้คัดค้านที่ 1 ไม่ได้ยื่นคำคัดค้าน ผู้คัดค้านที่ 2 และที่ 4 ไม่คัดค้านการขอถอนตัวของผู้ร้องที่ 1 แต่คัดค้านหากผู้ร้องที่ 2 จะมีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียว ส่วนผู้คัดค้านที่ 3 คัดค้านทั้งการขอถอนตัวของผู้ร้องที่ 1 และคัดค้านการที่ผู้ร้องที่ 2 จะมีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียว เมื่อถึงวันนัดพร้อมเพื่อสอบถาม วันที่ 25 กรกฎาคม 2565 ศาลชั้นต้นมีคำสั่งอนุญาตให้ผู้ร้องที่ 1 ถอนตัวจากการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตาย และศาลชั้นต้นได้บันทึกไว้ตามรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 25 กรกฎาคม 2565 ว่า เมื่อศาลชั้นต้นมีคำสั่งให้ผู้ร้องที่ 1 ถอนตัวจากการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายแล้ว ผู้ร้องที่ 2 ก็ไม่มีอำนาจในการเป็นผู้จัดการมรดกเพียงลำพังของผู้ตายอีกต่อไป ผู้ร้องที่ 2 ยื่นคำร้องฉบับลงวันที่ 27 กรกฎาคม 2565 ขอให้ศาลชั้นต้นมีคำสั่งเพิกถอนกระบวนพิจารณาที่ผิดระเบียบตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 27 เนื่องจากการที่ศาลชั้นต้นระบุว่า ศาลชั้นต้นได้ชี้แจงว่า เมื่อศาลชั้นต้นมีคำสั่งให้ผู้ร้องที่ 1 ถอนตัวจากการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายแล้ว ผู้ร้องที่ 2 ก็ไม่มีอำนาจในการเป็นผู้จัดการมรดกเพียงลำพังของผู้ตายอีกต่อไป จึงบันทึกไว้นั้น เป็นการที่ศาลชั้นต้น เข้าใจผิดในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1715 วรรคสอง ผู้ร้องที่ 2 ยังมีสิทธิที่จะจัดการมรดกต่อไปได้โดยลำพัง ซึ่งในคดีนี้ ศาลชั้นต้นมีคำสั่งตั้งผู้ร้องทั้งสองเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายร่วมกันซึ่งเป็นไปตามพินัยกรรม ข้อ 13 มาตรา 1715 วรรคสอง เมื่อผู้ร้องที่ 1 ขอถอนตัวออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกและศาลชั้นต้นมีคำสั่งอนุญาต จึงยังคงเหลือผู้จัดการมรดกอยู่คนเดียว คือ ผู้ร้องที่ 2 ซึ่งผู้ร้องที่ 2 ย่อมมีอำนาจที่จะจัดการมรดกได้โดยลำพังตามมาตรา 1715 วรรคสอง คำชี้แจงของศาลชั้นต้นที่ว่า ผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจในการเป็นผู้จัดการมรดกเพียงลำพังของผู้ตายอีกต่อไปนั้นจึงไม่ตรงกับข้อกฎหมายดังกล่าว ผู้ร้องที่ 2 จึงขอให้ศาลชั้นต้นพิจารณาและมีคำสั่งให้เพิกถอนรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 25 กรกฎาคม 2565 เสีย และขอให้ศาลชั้นต้นมีคำสั่งใหม่ให้ผู้ร้องที่ 2 มีสิทธิเป็นผู้จัดการมรดกผู้ตายโดยลำพังเพียงคนเดียว ศาลชั้นต้นมีคำสั่งให้ยกคำร้อง ค่าฤชาธรรมเนียม หากมีให้เป็นพับ ผู้ร้องที่ 2 อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน ค่าฤชาธรรมเนียมชั้นอุทธรณ์ให้เป็นพับ ผู้ร้องที่ 2 ฎีกา โดยได้รับอนุญาตจากศาลฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า มีปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของผู้ร้องที่ 2 ข้อแรกว่าที่ศาลชั้นต้นจดรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 25 กรกฎาคม 2565 ว่า "จึงอนุญาตให้ผู้ร้องที่ 1 ถอนตัวจากการเป็นผู้จัดการมรดกของนายเจริญ ผู้ตาย และศาลได้ชี้แจงว่า เมื่อศาลมีคำสั่งให้ผู้ร้องที่ 1 ถอนตัวจากการเป็นผู้จัดการมรดกผู้ตายแล้ว ผู้ร้องที่ 2 ก็ไม่มีอำนาจในการเป็นผู้จัดการมรดกเพียงลำพังของผู้ตายอีกต่อไป จึงบันทึกไว้" เป็นการวินิจฉัยปัญหาว่าผู้ร้องที่ 2 มีหรือไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวแล้วหรือไม่ เห็นว่า คดีนี้ในส่วนการขอจัดการมรดก ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วมีคำสั่งตั้งผู้ร้องทั้งสองร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตาย ให้มีสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย ให้ยกคำคัดค้านของผู้คัดค้านทั้งสี่ ผู้คัดค้านที่ 2 ถึงที่ 4 อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์พิพากษายืนโดยในคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ซึ่งถึงที่สุดแล้วศาลอุทธรณ์วินิจฉัยให้เหตุผลข้อหนึ่งในการตั้งผู้ร้องทั้งสองเป็นผู้จัดการมรดกไว้ด้วยว่า "ทั้งมีข้อกำหนดในพินัยกรรมให้ผู้ร้องทั้งสองเป็นผู้จัดการมรดก" การที่ผู้ร้องที่ 1 ยื่นคำร้องขอถอนตนเองออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกร่วมกับผู้ร้องที่ 2 เมื่อศาลชั้นต้นอนุญาตให้ผู้ร้องที่ 1 ขอถอนตนออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกได้ คดีจึงยังคงเหลือผู้ร้องที่ 2 เพียงผู้เดียวเป็นผู้จัดการมรดก จึงย่อมมีปัญหาเกี่ยวเนื่องจากการถอนตัวออกจากการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ร้องที่ 1 ว่า เป็นผลให้ผู้ร้องที่ 2 มีอำนาจจัดการมรดกแต่เพียงผู้เดียวหรือไม่ ซึ่งปัญหาข้อนี้ผู้คัดค้านที่ 2 ที่ 3 และที่ 4 ได้คัดค้านเป็นประเด็นไว้แล้วว่า ผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจหรือไม่ควรมีอำนาจจัดการมรดกแต่เพียงผู้เดียว ส่วนผู้ร้องที่ 2 โต้แย้งว่าตนมีอำนาจแต่เพียงผู้เดียว ดังนั้น ปัญหาว่า ผู้ร้องที่ 2 มีอำนาจจัดการมรดกแต่เพียงผู้เดียวหรือไม่ จึงเป็นประเด็นข้อพิพาทโดยตรงในชั้นจัดการมรดกที่คงเหลือผู้จัดการมรดกเพียงผู้เดียว และเป็นอำนาจของศาลชั้นต้นที่จะวินิจฉัยสั่งให้เสร็จสิ้นกระแสความได้ ซึ่งเมื่อสั่งแล้วกระทบถึงสิทธิของคู่ความฝ่ายใด คู่ความฝ่ายนั้นก็ย่อมมีสิทธิอุทธรณ์ฎีกาโต้แย้งได้ตามกรอบที่กฎหมายกำหนดไว้เช่นกัน ในคดีนี้ผู้ร้องที่ 2 ก็ได้อุทธรณ์ฎีกามาตามลำดับ เพียงแต่อุทธรณ์ขอให้เพิกถอนรายงานกระบวนพิจารณาอ้างว่าเป็นการผิดระเบียบตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 27 อันเป็นการอ้างข้อกฎหมายผิด เพราะศาลชั้นต้นไม่ได้ทำการพิจารณาใดที่ผิดระเบียบตามความหมายของบทมาตราดังกล่าว เพียงแต่ใช้ดุลพินิจวินิจฉัยปัญหาข้อกฎหมายโดยใช้รูปแบบเป็นการชี้แจงไม่ใช่คำสั่ง ซึ่งในทางเนื้อหามีผลโดยปริยายเท่ากับศาลชั้นต้นชี้และปรากฏในรายงานกระบวนพิจารณาแล้วว่าศาลชั้นต้นวินิจฉัยว่าผู้ร้องที่ 2 ที่เหลือเป็นผู้จัดการมรดกเพียงผู้เดียวไม่มีอำนาจจัดการมรดก หากยังไม่มีการวินิจฉัยชี้ขาดโดยศาลสูงเปลี่ยนแปลงคำวินิจฉัยดังกล่าว ข้อวินิจฉัยนั้นก็ยังคงอยู่ซึ่งผู้มีส่วนได้เสียอาจนำไปอ้างอิงให้มีผลต่อสิทธิหน้าที่และความรับผิดของผู้จัดการมรดกที่เหลืออยู่รวมถึงทายาทได้ ดังนั้น ที่ศาลชั้นต้นจดรายงานกระบวนพิจารณาฉบับลงวันที่ 25 กรกฎาคม 2565 จึงเป็นการวินิจฉัยปัญหาว่าผู้ร้องที่ 2 มีหรือไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวแล้ว คู่ความที่ไม่เห็นด้วยย่อมโต้แย้งข้อวินิจฉัยนี้ได้ การที่ผู้ร้องที่ 2 อุทธรณ์ฎีกาต่อมาย่อมถือได้แล้วว่าเป็นการอุทธรณ์โต้แย้งคำวินิจฉัยของศาลชั้นต้นที่วินิจฉัยว่าผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวและฎีกาโต้แย้งคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ที่วินิจฉัยว่าคำสั่งศาลชั้นต้นชอบแล้ว ฎีกาข้อนี้ของผู้ร้องที่ 2 ฟังขึ้น ปัญหาที่ต้องวินิจฉัยตามฎีกาของผู้ร้องที่ 2 ข้อต่อไปจึงมีว่า คำวินิจฉัยของศาลอุทธรณ์ที่เท่ากับเห็นด้วยกับคำวินิจฉัยของศาลชั้นต้นว่าผู้ร้องที่ 2 ไม่มีอำนาจจัดการมรดกแต่ผู้เดียวชอบหรือไม่ เห็นว่า ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1715 วรรคสอง บัญญัติว่า "เว้นแต่จะมีข้อกำหนดไว้ในพินัยกรรมเป็นอย่างอื่น ถ้ามีผู้จัดการมรดกหลายคน แต่ผู้จัดการเหล่านั้นบางคนไม่สามารถ หรือไม่เต็มใจที่จะจัดการ และยังมีผู้จัดการมรดกเหลืออยู่แต่คนเดียว ผู้นั้นมีสิทธิที่จะจัดการมรดกได้โดยลำพัง แต่ถ้ามีผู้จัดการมรดกเหลืออยู่หลายคน ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่า ผู้จัดการเหล่านั้นแต่ละคนจะจัดการโดยลำพังไม่ได้" บทบัญญัติดังกล่าวบัญญัติไว้ชัดเจนว่า "และยังมีผู้จัดการมรดกเหลืออยู่แต่คนเดียว ผู้นั้นมีสิทธิที่จะจัดการมรดกได้โดยลำพัง" เมื่อคดีนี้ระบุไว้ว่า "เมื่อข้าพเจ้าถึงแก่กรรมลง หากมีเหตุขัดข้องในการจัดการมรดก ข้าพเจ้ามีเจตนาประสงค์ที่จะให้นายวิสูตร และนางพิมพ์นิภา ร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของข้าพเจ้าได้ตามกฎหมาย ยกเว้นคนหนึ่งคนใดสละสิทธิ์หรือขอถอนตัวการเป็นผู้จัดการมรดก" และในชั้นแต่งตั้งผู้จัดการมรดกที่คดีถึงที่สุดในชั้นศาลอุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยไว้ว่า "ทั้งมีข้อกำหนดในพินัยกรรมให้ผู้ร้องทั้งสองเป็นผู้จัดการมรดก" การเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ร้องทั้งสอง แม้เป็นการตั้งผู้จัดการมรดกตามคำสั่งศาล แต่ศาลก็ตั้งตามเจตนารมณ์ของผู้ตายที่แสดงเจตนาไว้โดยพินัยกรรม และในพินัยกรรมก็ได้เขียนเป็นหลักการไว้ว่า "ร่วมกันเป็นผู้จัดการมรดกของข้าพเจ้าได้ตามกฎหมาย" แต่ก็เขียนข้อยกเว้นไว้แล้วด้วยว่า "ยกเว้น คนหนึ่งคนใดสละสิทธิ์หรือขอถอนตัวการเป็นผู้จัดการมรดก" อันมีความหมายอยู่ในตัวว่าคนใดคนหนึ่งสละสิทธิ์หรือขอถอนตัว เจตนาของเจ้ามรดกให้อีกคนจัดการมรดกแต่โดยลำพังต่อไปได้ ซึ่งก็สอดคล้องกับหลักการตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1715 ที่ถ้า "มีผู้จัดการมรดกเหลืออยู่แต่คนเดียว ผู้นั้นมีสิทธิที่จะจัดการมรดกได้โดยลำพัง" มิฉะนั้น การจัดการมรดกย่อมไม่อาจดำเนินการต่อไปได้ ซึ่งการจัดการมรดกต่อไปนั้น ผู้ร้องที่ 2 ที่เหลือเป็นผู้จัดการมรดกแต่ผู้เดียว ย่อมต้องจัดการไปตามสิทธิของทายาทแต่ละคนตามพินัยกรรมและกฎหมาย ไม่อาจจัดการไปตามอำเภอใจของตนได้ หากไม่จัดการไปตามหน้าที่ตามกฎหมายแล้วโต้แย้งสิทธิของบุคคลใด บุคคลนั้นย่อมมีสิทธิฟ้องผู้จัดการมรดกต่อศาลได้ และบุคคลที่กฎหมายให้มีอำนาจขอถอดถอนก็ย่อมมีอำนาจร้องขอถอดถอนได้ ที่ศาลอุทธรณ์มีคำพิพากษายืนให้ยกคำร้องของผู้ร้องที่ 2 ตามคำสั่งศาลชั้นต้น ศาลฎีกาไม่เห็นพ้องด้วย ฎีกาของผู้ร้องที่ 2 ฟังขึ้น พิพากษากลับเป็นว่า ให้เพิกถอนคำสั่งของศาลชั้นต้นที่ระบุในรูปคำชี้แจงว่า เมื่อศาลมีคำสั่งให้ผู้ร้องที่ 1 ถอนตัวจากการเป็นผู้จัดการมรดกผู้ตายแล้ว ผู้ร้องที่ 2 ก็ไม่มีอำนาจในการเป็นผู้จัดการมรดกเพียงลำพังของผู้ตายอีกต่อไป เป็นว่า ให้ผู้ร้องที่ 2 มีอำนาจในการเป็นผู้จัดการมรดกของผู้ตายให้เป็นไปตามพินัยกรรมและกฎหมายต่อไปเพียงลำพังได้ ค่าฤชาธรรมเนียมทั้งสามศาลให้เป็นพับ |


