บทนำ

คำพิพากษาศาลฎีกานี้มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับปัญหาสำคัญทางกฎหมายมรดกและกฎหมายโรงเรียนเอกชนว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเอกชนนั้นเป็นสิทธิเฉพาะตัวของผู้ได้รับใบอนุญาตหรือเป็นทรัพย์มรดกที่สามารถตกทอดแก่ทายาทได้เมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย ประเด็นดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการสืบทอดกิจการโรงเรียนเอกชน เนื่องจากโรงเรียนเป็นกิจการที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์สาธารณะและการจัดการศึกษา ซึ่งกฎหมายกำหนดคุณสมบัติของผู้รับใบอนุญาตไว้อย่างเคร่งครัด

คดีนี้เกิดจากการที่เจ้ามรดกผู้ดำเนินกิจการโรงเรียนเอกชนถึงแก่ความตายและได้ทำพินัยกรรมยกสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตประกอบกิจการโรงเรียนให้แก่โจทก์ ต่อมาโจทก์ประสงค์จะดำเนินกิจการโรงเรียนต่อและจำเป็นต้องใช้เอกสารเกี่ยวกับสิทธิในที่ดินที่เป็นสถานที่ตั้งโรงเรียนประกอบการขอรับโอนใบอนุญาต แต่เจ้าของกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินบางส่วนไม่ยินยอมทำสัญญาเช่าให้ จึงเกิดข้อพิพาทว่าทายาทผู้ได้รับสิทธิจากพินัยกรรมจะมีสิทธิบังคับให้เจ้าของกรรมสิทธิ์รวมทำสัญญาเช่าเพื่อสนับสนุนการรับโอนกิจการโรงเรียนหรือไม่

ประเด็นสำคัญที่ศาลฎีกาต้องวินิจฉัยจึงแบ่งออกเป็นสองส่วน ได้แก่ ประการแรก สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเอกชนเป็นทรัพย์มรดกตามกฎหมายหรือไม่ และประการที่สอง แม้สิทธิดังกล่าวจะตกทอดแก่ทายาทได้แล้ว ทายาทจะมีอำนาจบังคับให้บุคคลอื่นซึ่งเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินที่เกี่ยวข้องต้องสนับสนุนการใช้สิทธิดังกล่าวหรือไม่

คำวินิจฉัยในคดีนี้ถือเป็นบรรทัดฐานสำคัญในการอธิบายความแตกต่างระหว่างสิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวของบุคคลกับสิทธิที่มีลักษณะเป็นทรัพย์สินซึ่งสามารถตกทอดทางมรดกได้ อีกทั้งยังแสดงให้เห็นถึงขอบเขตแห่งสิทธิของเจ้าของกรรมสิทธิ์ตามกฎหมายแพ่ง และความสัมพันธ์ระหว่างกฎหมายมรดกกับกฎหมายโรงเรียนเอกชนที่ต้องนำมาปรับใช้ร่วมกันในการวินิจฉัยข้อพิพาท

ข้อเท็จจริงสำคัญของคดี

เจ้ามรดกและสามีร่วมกันก่อตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมตั้งแต่ประมาณปี 2480 โดยเช่าอาคารเป็นสถานที่เรียน ต่อมามีการซื้อที่ดินและพัฒนาเป็นที่ตั้งโรงเรียนอย่างต่อเนื่อง ภายหลังสามีถึงแก่ความตาย เจ้ามรดกได้รับอนุญาตให้ดำเนินกิจการโรงเรียนต่อไปในฐานะผู้รับใบอนุญาต

ต่อมาเจ้ามรดกตกเป็นผู้ไร้ความสามารถและถึงแก่ความตายในที่สุด โดยได้ทำพินัยกรรมยกสิทธิการเป็นผู้รับใบอนุญาตให้ประกอบกิจการโรงเรียนแก่โจทก์ หลังจากเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย โจทก์ได้ดำเนินการขอรับโอนสิทธิในการประกอบกิจการโรงเรียนจากกระทรวงศึกษาธิการ

อย่างไรก็ตาม การยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตจำเป็นต้องแสดงหลักฐานเกี่ยวกับสิทธิในที่ดินที่เป็นสถานที่ตั้งโรงเรียน หากผู้ยื่นคำขอไม่ได้เป็นเจ้าของที่ดินแต่เพียงผู้เดียว ต้องมีสัญญาเช่าที่ดินเป็นระยะเวลาไม่น้อยกว่า 11 ปีประกอบคำขอ แต่จำเลยซึ่งเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินบางส่วนไม่ยินยอมทำสัญญาเช่าให้โจทก์ จึงเป็นเหตุให้เกิดคดีนี้ขึ้น

ปัญหาข้อกฎหมายที่ศาลฎีกาต้องวินิจฉัย

ปัญหาสำคัญที่สุดของคดีมีอยู่ 2 ประเด็น ได้แก่

ประเด็นแรก สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเอกชนเป็นสิทธิเฉพาะตัวของผู้รับใบอนุญาตหรือเป็นทรัพย์มรดกที่สามารถตกทอดแก่ทายาทได้

ประเด็นที่สอง หากสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตตกทอดแก่ทายาทได้แล้ว ทายาทจะมีสิทธิฟ้องบังคับเจ้าของกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินให้ทำสัญญาเช่าเพื่อสนับสนุนการขอรับโอนใบอนุญาตหรือไม่

คำวินิจฉัยของศาลฎีกาเกี่ยวกับสถานะของสิทธิรับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียน

ศาลฎีกาเริ่มวินิจฉัยจากหลักพื้นฐานของกฎหมายมรดกว่า สิทธิใดจะเป็นทรัพย์มรดกได้หรือไม่นั้น ต้องพิจารณาก่อนว่าสิทธินั้นเป็นสิทธิเฉพาะตัวของผู้ทรงสิทธิหรือไม่ หากเป็นสิทธิเฉพาะตัวโดยแท้ สิทธิดังกล่าวย่อมระงับสิ้นไปทันทีเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย และไม่อาจตกทอดแก่ทายาทได้

ศาลฎีกาได้ยกตัวอย่างสิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวโดยแท้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เช่น สิทธิอาศัย สิทธิเก็บกิน และภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์บางประเภท ซึ่งกฎหมายบัญญัติไว้อย่างชัดแจ้งว่าไม่อาจโอนกันได้หรือสิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย

จากนั้นศาลฎีกาจึงพิจารณาบทบัญญัติแห่งพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 โดยเฉพาะมาตรา 106 และมาตรา 107 ซึ่งเปิดโอกาสให้ผู้รับใบอนุญาตโอนใบอนุญาตให้บุคคลอื่นได้ และในกรณีที่ผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย กฎหมายยังเปิดโอกาสให้ทายาทยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตเพื่อดำเนินกิจการโรงเรียนต่อไปได้อีกด้วย

บทบัญญัติดังกล่าวสะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนว่า กฎหมายมิได้ถือว่าสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นสิทธิเฉพาะตัวที่สิ้นสุดลงเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย ตรงกันข้าม กฎหมายกลับกำหนดกลไกสำหรับการรับโอนสิทธิโดยทายาทเอาไว้อย่างเป็นระบบ

ศาลฎีกาจึงวินิจฉัยว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนมิใช่สิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้รับใบอนุญาตโดยแท้ แต่เป็นสิทธิที่สามารถตกทอดแก่ทายาทได้ และเมื่อไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว สิทธิดังกล่าวจึงเป็นทรัพย์มรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600

การวินิจฉัยในส่วนนี้ถือเป็นสาระสำคัญที่สุดของคดี เพราะเป็นการรับรองโดยชัดแจ้งว่า สิทธิในการรับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์สินชนิดหนึ่งที่มีมูลค่าทางกฎหมายและสามารถตกทอดทางมรดกได้เช่นเดียวกับทรัพย์สินประเภทอื่น

วิเคราะห์หลักกฎหมายตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 บัญญัติว่า มรดกของผู้ตาย ได้แก่ ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิดต่าง ๆ เว้นแต่สิทธิตามกฎหมายหรือโดยสภาพจะเป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้

หลักการสำคัญของมาตรานี้คือ การสันนิษฐานไว้ก่อนว่าทรัพย์สินและสิทธิต่าง ๆ ของผู้ตายย่อมตกทอดเป็นมรดก เว้นแต่จะเข้าข้อยกเว้นว่าเป็นสิทธิเฉพาะตัว

ดังนั้น วิธีพิจารณาว่าสิทธิใดเป็นมรดกหรือไม่ จึงต้องเริ่มจากการตรวจสอบก่อนว่าเป็นสิทธิเฉพาะตัวหรือไม่ มิใช่เริ่มจากการตรวจสอบว่าเป็นทรัพย์สินหรือไม่

คำว่า “สิทธิเฉพาะตัว” ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาหมายถึง สิทธิที่ผูกพันอยู่กับตัวบุคคลผู้ทรงสิทธิโดยตรง และไม่อาจแยกออกจากตัวบุคคลนั้นได้ ไม่ว่าจะโดยการโอนในขณะมีชีวิตหรือการตกทอดทางมรดก

ตัวอย่างเช่น

สิทธิอาศัย สิทธิเก็บกินที่สิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย  สิทธิเรียกร้องที่อาศัยความสัมพันธ์เฉพาะตัวบางประเภท สิทธิที่กฎหมายบัญญัติห้ามโอนโดยเด็ดขาด

แต่หากกฎหมายเปิดโอกาสให้มีการโอนสิทธิ หรือเปิดโอกาสให้ทายาทเข้ารับช่วงสิทธิได้ ย่อมแสดงให้เห็นว่าสิทธินั้นมิใช่สิทธิเฉพาะตัว

ในคดีนี้ ศาลฎีกานำหลักดังกล่าวมาปรับใช้กับสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียน และพบว่า พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชนมิได้บัญญัติให้สิทธินี้สิ้นสุดลงเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย ตรงกันข้ามกลับกำหนดวิธีการให้ทายาทสามารถรับโอนสิทธิต่อได้

ดังนั้น สิทธิดังกล่าวจึงอยู่ภายใต้หลักทั่วไปของมาตรา 1600 และถือเป็นทรัพย์มรดก

แนววินิจฉัยนี้มีความสำคัญอย่างมากในทางกฎหมายมรดก เพราะแสดงให้เห็นว่าทรัพย์มรดกมิได้จำกัดอยู่เฉพาะทรัพย์สินที่จับต้องได้ เช่น ที่ดิน บ้าน หรือเงินฝากเท่านั้น แต่รวมถึงสิทธิทางกฎหมายที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจและสามารถโอนสืบทอดต่อได้ด้วย

วิเคราะห์พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 มาตรา 106 และมาตรา 107

มาตรา 106 เป็นบทบัญญัติที่รับรองสิทธิของผู้รับใบอนุญาตในการโอนใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนให้แก่บุคคลอื่น โดยกำหนดให้ผู้รับโอนต้องมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามกฎหมาย

สาระสำคัญของมาตรานี้คือ การยอมรับว่าใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนมิใช่สิทธิที่ติดตัวผู้รับใบอนุญาตจนไม่อาจเปลี่ยนมือได้ แต่เป็นสิทธิที่สามารถโอนได้ภายใต้การควบคุมของรัฐ

ส่วนมาตรา 107 เป็นบทบัญญัติที่ใช้ในกรณีผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตายหรือเป็นคนสาบสูญ โดยกำหนดให้ทายาทที่มีคุณสมบัติตามกฎหมายสามารถยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตเพื่อดำเนินกิจการโรงเรียนต่อไปได้

บทบัญญัตินี้มีวัตถุประสงค์สำคัญ 2 ประการ

ประการแรก เพื่อให้กิจการโรงเรียนสามารถดำเนินต่อเนื่องได้โดยไม่สะดุด

ประการที่สอง เพื่อคุ้มครองประโยชน์สาธารณะด้านการศึกษา โดยกำหนดให้ผู้รับโอนต้องมีคุณสมบัติที่เหมาะสม

ศาลฎีกาได้อธิบายไว้อย่างชัดเจนว่า การกำหนดคุณสมบัติของทายาทผู้รับโอนมิได้มีผลทำให้สิทธิในการรับใบอนุญาตกลายเป็นสิทธิเฉพาะตัว แต่เป็นเพียงมาตรการคัดกรองบุคคลที่จะเข้ามาดำเนินกิจการโรงเรียนเพื่อประโยชน์ของสังคมและระบบการศึกษา

กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้ทายาทจะต้องมีคุณสมบัติตามมาตรา 21 และไม่มีลักษณะต้องห้ามตามกฎหมาย แต่เงื่อนไขดังกล่าวเป็นเพียงข้อกำหนดในการใช้สิทธิ มิใช่ข้อกำหนดที่ทำให้สิทธิเดิมของเจ้ามรดกสูญสิ้นไป

ด้วยเหตุนี้ ศาลฎีกาจึงเห็นว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนยังคงมีอยู่ภายหลังผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย และสามารถตกทอดเป็นทรัพย์มรดกได้ตามกฎหมาย

การวินิจฉัยดังกล่าวถือเป็นแนวทางสำคัญสำหรับกิจการที่อยู่ภายใต้ระบบอนุญาตของรัฐ เพราะแสดงให้เห็นว่า การมีเงื่อนไขควบคุมทางกฎหมายมิได้หมายความว่าสิทธินั้นจะเป็นสิทธิเฉพาะตัวเสมอไป แต่ต้องพิจารณาจากเจตนารมณ์ของกฎหมายและสภาพแห่งสิทธิโดยรวมเป็นสำคัญ

วิเคราะห์เหตุผลที่โจทก์แพ้คดี แม้ศาลฎีกาจะวินิจฉัยว่าสิทธิรับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์มรดก

ประเด็นที่น่าสนใจที่สุดของคดีนี้คือ แม้ศาลฎีกาจะวินิจฉัยให้โจทก์ชนะในประเด็นข้อกฎหมายสำคัญว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมเป็นทรัพย์มรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 แต่ท้ายที่สุดศาลฎีกายังคงพิพากษายืนให้ยกฟ้องโจทก์ เหตุผลสำคัญเกิดจากการที่โจทก์มิได้ฟ้องเพียงเพื่อขอให้ศาลรับรองสิทธิในฐานะผู้รับมรดกของใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียน หากแต่ฟ้องเพื่อขอให้ศาลบังคับจำเลยทั้งสามให้ยินยอมและทำสัญญาเช่าที่ดินเป็นเวลา 11 ปี เพื่อใช้เป็นเอกสารประกอบการขอรับโอนใบอนุญาตจากกระทรวงศึกษาธิการ ศาลฎีกาจึงต้องพิจารณาต่อไปว่า แม้โจทก์จะมีสิทธิในทรัพย์มรดกดังกล่าวแล้ว สิทธินั้นเพียงพอที่จะทำให้โจทก์มีอำนาจบังคับบุคคลอื่นให้กระทำการเพื่อสนับสนุนการใช้สิทธิของตนหรือไม่

ศาลฎีกาเห็นว่า สิทธิในการรับโอนใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนกับสิทธิในการบังคับเจ้าของที่ดินให้ทำสัญญาเช่าเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง แม้โจทก์จะได้รับสิทธิอย่างแรกจากพินัยกรรมและกฎหมายมรดก แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าโจทก์จะได้รับสิทธิอย่างหลังโดยอัตโนมัติ เพราะไม่มีบทบัญญัติกฎหมายใดกำหนดให้เจ้าของที่ดินต้องทำสัญญาเช่าแก่ผู้รับพินัยกรรม หรือกำหนดให้ทายาทรายอื่นต้องให้ความร่วมมือในการดำเนินการดังกล่าว ดังนั้นแม้ศาลจะรับรองสิทธิในฐานะทรัพย์มรดก แต่เมื่อคำขอท้ายฟ้องไม่มีฐานกฎหมายรองรับ ศาลจึงไม่อาจบังคับให้จำเลยทั้งสามกระทำการตามที่โจทก์ร้องขอได้ คดีนี้จึงเป็นตัวอย่างสำคัญที่แสดงให้เห็นว่า การมีสิทธิในทรัพย์มรดกมิได้หมายความว่าจะมีสิทธิเรียกร้องให้บุคคลอื่นกระทำการทุกอย่างเพื่อให้การใช้สิทธินั้นบรรลุผล เว้นแต่จะมีกฎหมาย สัญญา หรือพินัยกรรมกำหนดหน้าที่ของบุคคลดังกล่าวไว้อย่างชัดแจ้ง

การวิเคราะห์สิทธิของเจ้าของกรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336

ศาลฎีกาให้ความสำคัญอย่างยิ่งกับหลักกรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336 ซึ่งเป็นบทบัญญัติพื้นฐานของกฎหมายทรัพย์สิน โดยวินิจฉัยว่า แม้จำเลยที่ 1 จะได้รับประโยชน์จากพินัยกรรมบางส่วน และแม้จะได้รับผลกำไรจากกิจการโรงเรียนในอนาคต แต่ก็ไม่ได้ทำให้จำเลยที่ 1 มีหน้าที่ต้องให้เช่าที่ดินแก่โจทก์ เพราะในพินัยกรรมของเจ้ามรดกไม่มีข้อความใดกำหนดให้จำเลยที่ 1 ต้องดำเนินการดังกล่าว และไม่มีสัญญาหรือข้อตกลงใดที่ก่อให้เกิดภาระผูกพันเช่นนั้น

หลักกรรมสิทธิ์ตามมาตรา 1336 รับรองว่า เจ้าของทรัพย์สินมีสิทธิใช้สอย จำหน่าย หาประโยชน์ และกำหนดวิธีใช้ทรัพย์สินของตนได้ตามที่เห็นสมควรภายในขอบเขตกฎหมาย สิทธิดังกล่าวรวมถึงสิทธิที่จะให้เช่าหรือไม่ให้เช่าทรัพย์สินของตนด้วย ดังนั้น เมื่อจำเลยที่ 1 เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินโฉนดเลขที่ 340 จำเลยที่ 1 ย่อมมีอำนาจตัดสินใจว่าจะยินยอมให้เช่าหรือไม่ การที่โจทก์ต้องการใช้ที่ดินดังกล่าวเพื่อประโยชน์ในการรับโอนกิจการโรงเรียน แม้จะเป็นเหตุผลที่มีความสำคัญสำหรับโจทก์ แต่ก็ไม่อาจลบล้างสิทธิขั้นพื้นฐานของเจ้าของกรรมสิทธิ์ได้ ศาลจึงวินิจฉัยว่า จำเลยที่ 1 มีสิทธิปฏิเสธการทำสัญญาเช่า และศาลไม่อาจมีคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาเพื่อบังคับให้เกิดสัญญาเช่าได้ เพราะจะเป็นการจำกัดสิทธิของเจ้าของทรัพย์สินโดยไม่มีฐานกฎหมายรองรับ

วิเคราะห์ปัญหาทายาทโดยธรรมที่ถูกตัดมิให้รับมรดกตามมาตรา 1608

ในส่วนของจำเลยที่ 2 และที่ 3 ศาลฎีกาได้วินิจฉัยเพิ่มเติมถึงสถานะทางมรดกของบุคคลทั้งสอง โดยข้อเท็จจริงปรากฏว่าเจ้ามรดกได้ทำพินัยกรรมกำหนดการรับทรัพย์มรดกไว้เป็นการเฉพาะ และไม่ได้กำหนดให้จำเลยที่ 2 และที่ 3 เป็นผู้รับประโยชน์ตามพินัยกรรม เมื่อพิจารณาตามหลักกฎหมายมรดกแล้ว บุคคลทั้งสองจึงไม่มีฐานะเป็นผู้รับพินัยกรรม และถือเป็นทายาทโดยธรรมที่ไม่ได้รับทรัพย์มรดกในส่วนที่เจ้ามรดกได้จัดการไว้โดยพินัยกรรม

ศาลฎีกาอธิบายว่า เมื่อเจ้ามรดกได้ใช้สิทธิตามกฎหมายกำหนดผู้รับทรัพย์มรดกไว้โดยพินัยกรรมแล้ว ผลของพินัยกรรมย่อมมีผลบังคับเหนือการรับมรดกโดยธรรมในส่วนที่เจ้ามรดกสามารถจัดการได้ บุคคลที่มิได้รับประโยชน์จากพินัยกรรมจึงไม่อาจอ้างสิทธิในทรัพย์มรดกส่วนนั้นได้ อีกทั้งจำเลยที่ 2 และที่ 3 ยังมิได้มีหน้าที่ทางกฎหมายที่จะต้องสนับสนุนหรือส่งเสริมให้โจทก์สามารถรับโอนกิจการโรงเรียนได้สำเร็จ แม้บุคคลทั้งสองจะเป็นบุตรของเจ้ามรดกเช่นเดียวกับโจทก์ก็ตาม สิทธิในทรัพย์สินของจำเลยที่ 2 และที่ 3 ยังคงได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายอย่างสมบูรณ์ และไม่มีเหตุผลใดที่จะทำให้ศาลสามารถบังคับให้บุคคลทั้งสองนำทรัพย์สินของตนไปสนับสนุนการดำเนินกิจการของโจทก์ได้

คำวินิจฉัยของศาลฎีกาแบบเจาะลึกทุกประเด็น

เมื่อพิจารณาโครงสร้างเหตุผลของคำพิพากษาฉบับนี้จะเห็นได้ว่า ศาลฎีกาวางลำดับการวินิจฉัยอย่างเป็นระบบ เริ่มจากการพิจารณาสภาพแห่งสิทธิว่าการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นสิทธิเฉพาะตัวหรือไม่ เมื่อพิจารณาบทบัญญัติแห่งพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชนแล้ว ศาลเห็นว่ากฎหมายเปิดช่องให้มีการโอนสิทธิทั้งในขณะที่ผู้รับใบอนุญาตยังมีชีวิตอยู่และภายหลังถึงแก่ความตาย จึงไม่อาจถือเป็นสิทธิเฉพาะตัวได้ เมื่อไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว สิทธิดังกล่าวจึงตกทอดเป็นมรดกได้ตามมาตรา 1600

อย่างไรก็ตาม ศาลมิได้หยุดการพิจารณาไว้เพียงเท่านั้น แต่ได้พิจารณาต่อไปถึงผลทางกฎหมายของการได้รับสิทธิดังกล่าว โดยศาลเห็นว่า แม้โจทก์จะได้รับสิทธิในการรับโอนใบอนุญาตโรงเรียนตามพินัยกรรม แต่พินัยกรรมมิได้กำหนดภาระหน้าที่ให้เจ้าของที่ดินต้องยินยอมให้เช่าที่ดิน และกฎหมายก็ไม่ได้กำหนดหน้าที่เช่นนั้นไว้เช่นกัน ดังนั้นสิทธิในการรับโอนใบอนุญาตจึงไม่อาจขยายผลไปเป็นอำนาจบังคับเจ้าของที่ดินให้ทำสัญญาเช่าได้

ศาลฎีกาจึงสรุปว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์มรดกที่ตกทอดแก่ทายาทได้จริง แต่สิทธิดังกล่าวไม่มีผลทำให้เจ้าของกรรมสิทธิ์ในที่ดินสูญเสียสิทธิของตนตามมาตรา 1336 และไม่ก่อให้เกิดหน้าที่ทางกฎหมายแก่จำเลยทั้งสามที่จะต้องทำสัญญาเช่าเพื่อสนับสนุนการรับโอนกิจการโรงเรียนของโจทก์ เมื่อคำขอท้ายฟ้องขาดฐานกฎหมายรองรับ ศาลจึงพิพากษายืนตามศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์ให้ยกฟ้องโจทก์ทั้งหมด และให้ค่าฤชาธรรมเนียมในชั้นฎีกาเป็นพับ.

เจตนารมณ์ของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 เป็นบทบัญญัติพื้นฐานของกฎหมายมรดกที่กำหนดขอบเขตของคำว่า “มรดก” โดยบัญญัติให้ทรัพย์สิน สิทธิ หน้าที่ และความรับผิดต่าง ๆ ของผู้ตายตกทอดไปยังทายาท เว้นแต่สิทธิที่โดยกฎหมายหรือโดยสภาพเป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ เจตนารมณ์สำคัญของมาตรานี้คือการคุ้มครองความต่อเนื่องของสิทธิและนิติสัมพันธ์ทางกฎหมายภายหลังการเสียชีวิตของบุคคล เพื่อป้องกันมิให้ทรัพย์สินหรือสิทธิที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจต้องสูญหายหรือระงับไปเพียงเพราะเจ้าของสิทธิถึงแก่ความตาย ทั้งยังเป็นการรักษาประโยชน์ของครอบครัวและทายาทให้สามารถรับช่วงสิทธิของเจ้ามรดกได้ตามสมควร

หลักสำคัญของมาตรา 1600 มิได้มุ่งพิจารณาว่าสิทธินั้นมีลักษณะเป็นทรัพย์สินหรือไม่ แต่พิจารณาว่าสิทธินั้นเป็นสิทธิเฉพาะตัวหรือไม่ หากไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว ย่อมตกทอดเป็นมรดกได้ แม้จะเป็นสิทธิที่เกิดจากการอนุญาตของรัฐ สิทธิในกิจการทางธุรกิจ หรือสิทธิที่มีเงื่อนไขพิเศษตามกฎหมายก็ตาม แนวคิดดังกล่าวสะท้อนหลักการที่ว่า มรดกไม่ได้หมายถึงเฉพาะทรัพย์สินที่จับต้องได้ เช่น เงิน บ้าน หรือที่ดิน แต่ยังรวมถึงสิทธิที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจและสามารถสืบทอดต่อไปได้ด้วย

คดีนี้จึงเป็นตัวอย่างสำคัญที่แสดงให้เห็นการตีความมาตรา 1600 ในเชิงเนื้อหา ศาลฎีกาไม่ได้พิจารณาเพียงว่าการได้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นเรื่องเกี่ยวกับบุคคลหรือไม่ แต่พิจารณาว่ากฎหมายเปิดช่องให้สิทธิดังกล่าวโอนต่อได้หรือไม่ เมื่อพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชนกำหนดให้มีการโอนใบอนุญาตและรับโอนโดยทายาทได้ จึงแสดงให้เห็นว่าสิทธินั้นมิใช่สิทธิเฉพาะตัว และต้องถือเป็นทรัพย์มรดกตามมาตรา 1600

เจตนารมณ์ของพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 มาตรา 21 มาตรา 22 มาตรา 106 และมาตรา 107

พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 มีวัตถุประสงค์สำคัญในการกำกับดูแลการจัดการศึกษาเอกชนให้มีมาตรฐาน มีความต่อเนื่อง และเกิดประโยชน์ต่อสังคมส่วนรวม มาตรา 21 และมาตรา 22 เป็นบทบัญญัติที่กำหนดคุณสมบัติและลักษณะต้องห้ามของผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียน เพื่อให้บุคคลที่เข้ามาประกอบกิจการด้านการศึกษามีความรู้ ความสามารถ ความน่าเชื่อถือ และมีคุณธรรมที่เหมาะสมกับการดำเนินกิจการซึ่งส่งผลต่อเยาวชนและระบบการศึกษาของประเทศ

ส่วนมาตรา 106 มีเจตนารมณ์รองรับการเปลี่ยนแปลงผู้ดำเนินกิจการโรงเรียนในกรณีที่ผู้รับใบอนุญาตประสงค์จะโอนกิจการให้บุคคลอื่น โดยกฎหมายมิได้ห้ามการโอน แต่กำหนดให้ผู้รับโอนต้องมีคุณสมบัติครบถ้วนตามที่กฎหมายกำหนด แสดงให้เห็นว่าใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนมิใช่สิทธิที่ติดตัวบุคคลจนไม่อาจเปลี่ยนมือได้ หากแต่เป็นสิทธิที่สามารถโอนต่อได้ภายใต้การควบคุมของรัฐ

สำหรับมาตรา 107 มีเจตนารมณ์ในการคุ้มครองความต่อเนื่องของกิจการโรงเรียนเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตายหรือเป็นคนสาบสูญ กฎหมายกำหนดให้ทายาทที่มีคุณสมบัติสามารถยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตได้ภายในระยะเวลาที่กำหนด หลักการดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะโรงเรียนเป็นกิจการที่มีนักเรียน บุคลากร อาคารสถานที่ และภารกิจทางการศึกษาที่ไม่อาจหยุดชะงักได้ทันทีเมื่อผู้รับใบอนุญาตเสียชีวิต หากกฎหมายไม่เปิดโอกาสให้ทายาทรับช่วงต่อ กิจการโรงเรียนอาจต้องยุติลงและก่อให้เกิดผลกระทบต่อสาธารณชนเป็นวงกว้าง

ศาลฎีกาจึงตีความว่าการกำหนดคุณสมบัติของผู้รับโอนตามมาตรา 21 และมาตรา 22 เป็นเพียงเงื่อนไขในการใช้สิทธิ มิใช่เหตุที่ทำให้สิทธิในการรับใบอนุญาตกลายเป็นสิทธิเฉพาะตัว เพราะเจตนารมณ์ที่แท้จริงของกฎหมายมุ่งคุ้มครองคุณภาพของผู้ดำเนินกิจการโรงเรียน มิใช่มุ่งทำให้สิทธิในการจัดตั้งโรงเรียนสิ้นสุดลงเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย

วิเคราะห์แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่เกี่ยวข้องกับสิทธิเฉพาะตัวและทรัพย์มรดก

หลักการที่ศาลฎีกานำมาใช้ในคดีนี้สอดคล้องกับแนวคำพิพากษาที่วางหลักมาโดยตลอดว่า การพิจารณาว่าสิทธิใดเป็นมรดกหรือไม่นั้น ต้องพิจารณาจากสภาพแห่งสิทธิและเจตนารมณ์ของกฎหมายที่กำหนดสิทธินั้น ไม่ใช่พิจารณาเพียงชื่อเรียกของสิทธิหรือข้อเท็จจริงว่าต้องอาศัยคุณสมบัติส่วนบุคคลประกอบหรือไม่

แนวคำพิพากษาศาลฎีกาในอดีตได้วางหลักว่า สิทธิอาศัย สิทธิเก็บกิน หรือสิทธิที่กฎหมายกำหนดให้สิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย เป็นสิทธิเฉพาะตัวที่ไม่อาจตกทอดเป็นมรดกได้ เพราะกฎหมายบัญญัติไว้อย่างชัดแจ้งให้สิทธิสิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย ในทางกลับกัน หากกฎหมายเปิดช่องให้มีการโอนสิทธิหรือให้ทายาทรับช่วงสิทธิต่อได้ ย่อมเป็นข้อบ่งชี้ว่าสิทธินั้นไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว

คดีนี้จึงมีความสำคัญในเชิงแนวคำพิพากษา เพราะศาลฎีกาได้นำหลักการดังกล่าวมาปรับใช้กับสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียน ซึ่งเป็นสิทธิที่เกิดจากการอนุญาตของรัฐ และวินิจฉัยว่าแม้จะมีเงื่อนไขเกี่ยวกับคุณสมบัติของผู้รับโอน แต่เมื่อกฎหมายยอมให้มีการโอนและรับโอนทางมรดกได้ สิทธิดังกล่าวย่อมเป็นทรัพย์มรดกตามมาตรา 1600

เปรียบเทียบสิทธิเฉพาะตัวกับทรัพย์มรดก

คดีนี้มีคุณค่าอย่างยิ่งในเชิงวิชาการ เพราะช่วยอธิบายความแตกต่างระหว่าง “สิทธิเฉพาะตัว” กับ “ทรัพย์มรดก” ได้อย่างชัดเจน สิทธิเฉพาะตัวหมายถึงสิทธิที่ผูกพันกับตัวบุคคลโดยตรง ไม่สามารถแยกออกจากตัวบุคคลนั้นได้ และโดยสภาพหรือโดยบทบัญญัติกฎหมายย่อมสิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย ตัวอย่างที่ชัดเจน ได้แก่ สิทธิอาศัย สิทธิเก็บกินบางประเภท หรือสิทธิที่กฎหมายห้ามโอนโดยเด็ดขาด

ในทางตรงกันข้าม ทรัพย์มรดกหมายถึงทรัพย์สินหรือสิทธิที่ยังคงมีอยู่ภายหลังการเสียชีวิตของเจ้าของ และสามารถตกทอดแก่ทายาทหรือผู้รับพินัยกรรมได้ แม้สิทธินั้นจะมีเงื่อนไขในการใช้สิทธิ หรือจำเป็นต้องได้รับอนุญาตจากหน่วยงานของรัฐก็ตาม ตราบใดที่กฎหมายมิได้บัญญัติให้สิทธิดังกล่าวสิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย

หลักที่สำคัญที่สุดซึ่งปรากฏจากคำพิพากษานี้คือ การมีเงื่อนไขเกี่ยวกับคุณสมบัติของผู้รับโอนไม่ได้ทำให้สิทธินั้นกลายเป็นสิทธิเฉพาะตัวเสมอไป เพราะเงื่อนไขดังกล่าวอาจเป็นเพียงมาตรการควบคุมการใช้สิทธิเท่านั้น ดังเช่นกรณีใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนที่กฎหมายกำหนดให้ผู้รับโอนต้องมีคุณสมบัติตามมาตรา 21 และไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 22 แต่สิทธิในการรับใบอนุญาตยังคงตกทอดแก่ทายาทได้ และยังคงมีสถานะเป็นทรัพย์มรดกตามกฎหมาย

ด้วยเหตุนี้ คำพิพากษาฉบับนี้จึงเป็นบรรทัดฐานสำคัญในการตีความมาตรา 1600 และเป็นแนวทางในการพิจารณาสิทธิประเภทอื่นที่เกิดจากการอนุญาตของรัฐว่า จะถือเป็นสิทธิเฉพาะตัวหรือเป็นทรัพย์มรดกที่สามารถตกทอดแก่ทายาทได้ โดยต้องพิจารณาจากเจตนารมณ์ของกฎหมายและสภาพแห่งสิทธิเป็นสำคัญ ไม่ใช่พิจารณาจากลักษณะภายนอกของสิทธินั้นเพียงอย่างเดียว.

สรุปผลคำพิพากษาของศาลทั้งสาม

1. ศาลชั้นต้น

ศาลชั้นต้นพิจารณาแล้วเห็นว่า โจทก์ไม่มีสิทธิบังคับให้จำเลยทั้งสามยินยอมทำสัญญาเช่าที่ดินและจดทะเบียนเช่าตามที่ฟ้อง แม้โจทก์จะอ้างสิทธิที่เกี่ยวเนื่องกับกิจการโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมและการดำเนินการเพื่อรับโอนใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียน แต่ข้อเท็จจริงและข้อกฎหมายยังไม่เพียงพอที่จะก่อให้เกิดหน้าที่ตามกฎหมายแก่จำเลยทั้งสามในการต้องให้เช่าที่ดินหรือแสดงเจตนาตามที่โจทก์ร้องขอ จึงพิพากษายกฟ้อง

2. ศาลอุทธรณ์

ศาลอุทธรณ์ตรวจสำนวนและพิจารณาข้ออุทธรณ์ของโจทก์แล้ว เห็นพ้องกับผลคำพิพากษาของศาลชั้นต้นว่า โจทก์ยังไม่มีสิทธิเรียกร้องให้จำเลยทั้งสามต้องทำสัญญาเช่าที่ดินหรือยินยอมให้จดทะเบียนเช่าตามคำขอ ศาลอุทธรณ์จึงพิพากษายืนตามศาลชั้นต้น โดยเห็นว่าข้ออุทธรณ์ไม่อาจเปลี่ยนแปลงผลแห่งคดีได้ และกำหนดให้ค่าฤชาธรรมเนียมในชั้นอุทธรณ์เป็นพับ

3. ศาลฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยเพิ่มเติมในประเด็นสำคัญว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมมิใช่สิทธิเฉพาะตัวของเจ้ามรดก เพราะพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชนเปิดโอกาสให้มีการโอนสิทธิทั้งในขณะที่ผู้รับใบอนุญาตยังมีชีวิตอยู่และภายหลังถึงแก่ความตายได้ จึงถือเป็นทรัพย์มรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 อย่างไรก็ตาม แม้โจทก์จะมีสิทธิได้รับประโยชน์จากพินัยกรรมเกี่ยวกับการรับโอนกิจการโรงเรียน แต่พินัยกรรมมิได้กำหนดให้จำเลยมีหน้าที่ต้องทำสัญญาเช่าที่ดินให้แก่โจทก์ อีกทั้งจำเลยในฐานะเจ้าของกรรมสิทธิ์ยังได้รับความคุ้มครองตามมาตรา 1336 ที่จะใช้หรือไม่ใช้ทรัพย์สินของตนก็ได้ ศาลฎีกาจึงพิพากษายืนตามศาลอุทธรณ์ ให้ยกฟ้องโจทก์ และให้ค่าฤชาธรรมเนียมในชั้นฎีกาเป็นพับ

สรุปข้อคิดทางกฎหมาย

คดีนี้แสดงให้เห็นหลักกฎหมายสำคัญเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่าง “สภาพแห่งสิทธิ” กับ “การใช้สิทธิ” อย่างชัดเจน แม้ศาลฎีกาจะวินิจฉัยว่าสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์มรดกที่ตกทอดแก่ทายาทได้ตามมาตรา 1600 แต่การที่สิทธิดังกล่าวตกทอดเป็นมรดก มิได้หมายความว่าทายาทจะมีสิทธิเรียกร้องหรือบังคับบุคคลอื่นให้กระทำการทุกอย่างเพื่อสนับสนุนการใช้สิทธินั้นได้โดยอัตโนมัติ

หลักการสำคัญที่ศาลวางไว้คือ ต้องแยกพิจารณาระหว่างสิทธิที่ได้รับตกทอดจากเจ้ามรดก กับสิทธิของบุคคลภายนอกที่กฎหมายคุ้มครองอยู่ก่อนแล้ว หากไม่มีบทบัญญัติกฎหมาย สัญญา หรือพินัยกรรมกำหนดภาระหน้าที่ไว้โดยชัดแจ้ง ศาลไม่อาจจำกัดสิทธิของเจ้าของทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ของผู้รับมรดกได้ แม้ว่าการใช้สิทธิของผู้รับมรดกจะประสบความยากลำบากก็ตาม

คำพิพากษานี้ยังกำหนดแนวทางสำคัญในการตีความมาตรา 1600 ว่า การจะพิจารณาว่าสิทธิใดเป็นทรัพย์มรดกหรือไม่ ต้องพิจารณาจากสภาพแห่งสิทธิและเจตนารมณ์ของกฎหมายที่กำหนดสิทธินั้น มิใช่พิจารณาเพียงว่าต้องอาศัยคุณสมบัติส่วนบุคคลหรือการอนุญาตจากรัฐหรือไม่ เพราะแม้สิทธิจะอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของรัฐ หากกฎหมายเปิดช่องให้มีการโอนหรือให้ทายาทรับช่วงสิทธิต่อได้ สิทธิดังกล่าวก็อาจถือเป็นทรัพย์มรดกได้

ในอีกด้านหนึ่ง คดีนี้ยังตอกย้ำความสำคัญของสิทธิในกรรมสิทธิ์ตามมาตรา 1336 ซึ่งเป็นสิทธิพื้นฐานที่ได้รับการคุ้มครองอย่างเข้มแข็ง เจ้าของทรัพย์สินย่อมมีสิทธิใช้สอย จำหน่าย หรือปฏิเสธการให้ใช้ทรัพย์สินของตนได้ เว้นแต่จะมีเหตุทางกฎหมายที่ทำให้สิทธิดังกล่าวถูกจำกัด การที่บุคคลอื่นจะได้รับประโยชน์จากการใช้ทรัพย์สินนั้นหรือไม่ ไม่ใช่เหตุเพียงพอที่จะทำให้ศาลบังคับให้เจ้าของทรัพย์สินต้องยินยอมเสมอไป

ดังนั้น แก่นแท้ของคำพิพากษานี้จึงอยู่ที่หลักว่า สิทธิที่ตกทอดทางมรดกอาจมีอยู่ได้โดยสมบูรณ์ แต่การใช้สิทธินั้นยังคงต้องเคารพสิทธิของบุคคลอื่นที่กฎหมายรับรองไว้เช่นเดียวกัน การคุ้มครองสิทธิของผู้รับมรดกและการคุ้มครองสิทธิของเจ้าของทรัพย์สินต้องดำเนินไปอย่างสมดุลภายใต้กรอบของกฎหมาย มิใช่ให้สิทธิฝ่ายหนึ่งล่วงล้ำสิทธิของอีกฝ่ายหนึ่งโดยปราศจากฐานกฎหมายรองรับ

ประเด็นสำคัญที่สุดของคดีนี้

ประเด็นกฎหมายสำคัญของคดีนี้เกี่ยวข้องกับการวินิจฉัยว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเอกชนเป็น “สิทธิเฉพาะตัว” ที่สิ้นสุดลงเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย หรือเป็น “ทรัพย์มรดก” ที่สามารถตกทอดแก่ทายาทได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 โดยศาลฎีกาวินิจฉัยว่า พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชนเปิดโอกาสให้มีการโอนใบอนุญาตทั้งในขณะที่ผู้รับใบอนุญาตยังมีชีวิตอยู่และในกรณีที่ทายาทประสงค์จะรับโอนภายหลังการเสียชีวิตของผู้รับใบอนุญาต จึงแสดงให้เห็นว่าสิทธิดังกล่าวไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว แต่เป็นทรัพย์มรดกที่ตกทอดแก่ทายาทได้

อย่างไรก็ตาม แม้โจทก์จะมีสิทธิได้รับประโยชน์จากพินัยกรรมเกี่ยวกับการรับโอนกิจการโรงเรียน แต่ศาลฎีกาวินิจฉัยต่อไปว่า การมีสิทธิในทรัพย์มรดกไม่ได้ก่อให้เกิดอำนาจบังคับเจ้าของที่ดินให้ทำสัญญาเช่าหรือยินยอมให้ใช้ทรัพย์สินของตน เพราะเจ้าของกรรมสิทธิ์ยังคงได้รับความคุ้มครองตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336 ที่จะใช้สอยหรือปฏิเสธการให้ใช้ทรัพย์สินของตนได้ตามกฎหมาย

สาระสำคัญที่เป็นแก่นของคดีนี้ พร้อมขยายความสั้น ๆ

ทรัพย์มรดก

แก่นสำคัญของคดีอยู่ที่การตีความประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 ว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์มรดกหรือไม่ ศาลฎีกาวางหลักว่า หากกฎหมายเปิดโอกาสให้มีการโอนสิทธิหรือให้ทายาทรับช่วงสิทธิต่อได้ ย่อมแสดงว่าสิทธินั้นไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัวและสามารถตกทอดเป็นมรดกได้ ดังนั้น สิทธิในการรับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนจึงเป็นทรัพย์มรดกที่ทายาทหรือผู้รับพินัยกรรมสามารถรับช่วงต่อได้ภายใต้เงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด

กรรมสิทธิ์

แม้โจทก์จะได้รับสิทธิในฐานะผู้รับพินัยกรรมเกี่ยวกับกิจการโรงเรียน แต่ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า สิทธิของผู้รับมรดกไม่อาจล่วงล้ำสิทธิของเจ้าของทรัพย์สินได้ หากไม่มีบทบัญญัติกฎหมายหรือข้อตกลงกำหนดไว้โดยชัดแจ้ง เจ้าของกรรมสิทธิ์ยังคงมีอำนาจตามมาตรา 1336 ที่จะตัดสินใจให้เช่าหรือไม่ให้เช่าทรัพย์สินของตนได้ การที่โจทก์มีความจำเป็นต้องใช้ที่ดินเพื่อดำเนินการรับโอนโรงเรียนจึงไม่ใช่เหตุที่จะทำให้ศาลสามารถบังคับให้เจ้าของที่ดินต้องทำสัญญาเช่าได้

บทสรุปทางวิชาการของคดี

คดีนี้เป็นบรรทัดฐานสำคัญที่อธิบายความแตกต่างระหว่าง “สิทธิที่ตกทอดได้” กับ “สิทธิที่บังคับให้บุคคลอื่นต้องสนับสนุนการใช้สิทธิไม่ได้” ศาลฎีการับรองว่าการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นสิทธิที่มีลักษณะเป็นทรัพย์มรดกและไม่สิ้นสุดลงเพราะการตายของผู้รับใบอนุญาต แต่ในขณะเดียวกัน ศาลก็ให้ความคุ้มครองสิทธิของเจ้าของกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินอย่างเคร่งครัด โดยไม่ยอมให้การรับมรดกของบุคคลหนึ่งกลายเป็นเหตุจำกัดสิทธิของบุคคลอีกฝ่ายหนึ่งโดยปราศจากฐานกฎหมายรองรับ

สาระสำคัญของคำพิพากษาจึงไม่ได้อยู่เพียงการรับรองสถานะของใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนว่าเป็นทรัพย์มรดกเท่านั้น แต่ยังอยู่ที่การวางหลักสมดุลระหว่างกฎหมายมรดก กฎหมายทรัพย์สิน และกฎหมายเฉพาะเกี่ยวกับโรงเรียนเอกชน โดยศาลยืนยันว่าการได้รับสิทธิตามมรดกเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการใช้สิทธิ มิใช่แหล่งกำเนิดอำนาจที่จะบังคับให้บุคคลอื่นต้องสละหรือจำกัดสิทธิของตนเองเพื่อประโยชน์ของผู้รับมรดก

ด้วยเหตุนี้ คำพิพากษาฉบับนี้จึงมีคุณค่าอย่างมากสำหรับการตีความสิทธิที่เกิดจากการอนุญาตของรัฐในกิจการประเภทต่าง ๆ ว่า แม้สิทธิเหล่านั้นจะอยู่ภายใต้เงื่อนไขการกำกับดูแลของหน่วยงานรัฐ ก็ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นสิทธิเฉพาะตัวเสมอไป หากกฎหมายแสดงเจตนารมณ์ให้สามารถโอนหรือสืบทอดต่อได้ สิทธินั้นย่อมมีสถานะเป็นทรัพย์มรดกตามมาตรา 1600 แต่การใช้สิทธิดังกล่าวยังคงต้องอยู่ภายใต้กรอบของกฎหมายและเคารพสิทธิของบุคคลอื่นที่กฎหมายรับรองไว้เช่นเดียวกัน

อธิบายหลักกฎหมายแยกตามมาตรา

ข้อ 1 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 บัญญัติว่า “มรดกของผู้ตาย ได้แก่ ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิดต่าง ๆ เว้นแต่ตามกฎหมายหรือโดยสภาพเป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้” บทบัญญัตินี้ถือเป็นหลักพื้นฐานที่สุดของกฎหมายมรดกไทย เนื่องจากเป็นบทบัญญัติที่กำหนดขอบเขตว่าทรัพย์สินหรือสิทธิประเภทใดบ้างที่จะตกทอดจากผู้ตายไปยังทายาทหรือผู้รับพินัยกรรม และสิทธิประเภทใดที่ไม่อาจตกทอดได้เพราะเป็นสิทธิเฉพาะตัว

เจตนารมณ์สำคัญของมาตรา 1600 คือ การรักษาความต่อเนื่องของสิทธิและทรัพย์สินภายหลังการเสียชีวิตของบุคคล หากกฎหมายไม่มีหลักดังกล่าว สิทธิและทรัพย์สินจำนวนมากอาจสูญสิ้นไปพร้อมกับเจ้าของเดิม ส่งผลให้เกิดความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจและกระทบต่อความสัมพันธ์ทางกฎหมายที่มีอยู่ก่อนการเสียชีวิต กฎหมายจึงกำหนดหลักว่า ทรัพย์สิน สิทธิ หน้าที่ และความรับผิดทั้งหลายย่อมตกทอดแก่ทายาท เว้นแต่จะเป็นสิทธิที่มีลักษณะผูกพันกับตัวบุคคลโดยเฉพาะจนไม่อาจแยกออกจากตัวบุคคลนั้นได้

การตีความมาตรา 1600 จึงต้องเริ่มจากการพิจารณาว่า สิทธิที่เป็นข้อพิพาทนั้นเป็น “สิทธิเฉพาะตัว” หรือไม่ หากเป็นสิทธิเฉพาะตัว สิทธิดังกล่าวย่อมสิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตายและไม่อาจตกทอดเป็นมรดกได้ แต่หากไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว สิทธินั้นย่อมตกทอดเป็นมรดกโดยผลของกฎหมายทันที

คำว่า “สิทธิเฉพาะตัว” ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาหมายถึง สิทธิที่กฎหมายหรือสภาพแห่งสิทธิกำหนดให้ผูกพันอยู่กับตัวบุคคลผู้ทรงสิทธิโดยตรง และไม่สามารถโอนให้ผู้อื่นได้ไม่ว่าในขณะมีชีวิตหรือภายหลังถึงแก่ความตาย ตัวอย่างเช่น สิทธิอาศัยตามมาตรา 1404 ซึ่งกฎหมายบัญญัติชัดเจนว่าไม่อาจโอนกันได้แม้โดยทางมรดก สิทธิเก็บกินบางกรณีที่สิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย หรือภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์บางประเภทที่กฎหมายกำหนดไม่ให้ตกทอดทางมรดก เว้นแต่มีข้อตกลงเป็นอย่างอื่น

ในคดีนี้ ประเด็นสำคัญอยู่ที่ว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมของเจ้ามรดกเป็นสิทธิเฉพาะตัวหรือไม่ หากเป็นสิทธิเฉพาะตัว สิทธิดังกล่าวย่อมสิ้นสุดลงทันทีเมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย และพินัยกรรมที่ยกสิทธิดังกล่าวให้โจทก์ย่อมไม่มีผลบังคับ แต่หากไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว สิทธิดังกล่าวย่อมตกทอดเป็นทรัพย์มรดกและสามารถส่งต่อไปยังผู้รับพินัยกรรมได้

ศาลฎีกาได้พิจารณาพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 ประกอบกับมาตรา 1600 แล้วเห็นว่า กฎหมายโรงเรียนเอกชนมิได้กำหนดให้สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตสิ้นสุดลงเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย ตรงกันข้าม มาตรา 106 เปิดโอกาสให้มีการโอนใบอนุญาตได้ และมาตรา 107 ยังเปิดโอกาสให้ทายาทยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตเมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตายได้อีกด้วย ข้อเท็จจริงดังกล่าวแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัวในความหมายของมาตรา 1600

ศาลฎีกายังอธิบายเพิ่มเติมว่า การที่กฎหมายกำหนดให้ผู้รับโอนหรือทายาทผู้ขอรับโอนต้องมีคุณสมบัติตามมาตรา 21 และไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 22 มิได้ทำให้สิทธิดังกล่าวกลายเป็นสิทธิเฉพาะตัว เพราะเงื่อนไขดังกล่าวเป็นเพียงมาตรการควบคุมคุณภาพของบุคคลที่จะเข้ามาดำเนินกิจการโรงเรียนเพื่อประโยชน์สาธารณะ มิใช่บทบัญญัติที่ทำให้สิทธิเดิมของผู้รับใบอนุญาตสูญสิ้นไปเมื่อถึงแก่ความตาย

หลักการสำคัญที่ได้จากคดีนี้คือ การพิจารณาว่าสิทธิใดเป็นทรัพย์มรดกหรือไม่นั้น ต้องพิจารณาจากเจตนารมณ์ของกฎหมายและสภาพแห่งสิทธิเป็นสำคัญ มิใช่พิจารณาเพียงว่าการใช้สิทธินั้นต้องอาศัยคุณสมบัติส่วนบุคคลหรือการอนุญาตจากรัฐหรือไม่ เพราะแม้สิทธิจะอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของรัฐ หากกฎหมายยอมให้มีการโอนหรือให้ทายาทรับช่วงต่อได้ สิทธิดังกล่าวก็ยังคงมีสถานะเป็นทรัพย์มรดกตามมาตรา 1600

คำพิพากษานี้จึงมีความสำคัญในเชิงหลักการอย่างยิ่ง เพราะเป็นการยืนยันว่า “สิทธิที่เกิดจากการอนุญาตของรัฐ” ไม่จำเป็นต้องเป็นสิทธิเฉพาะตัวเสมอไป และสามารถตกทอดทางมรดกได้หากกฎหมายที่เกี่ยวข้องแสดงเจตนารมณ์รองรับการโอนหรือการรับช่วงสิทธิดังกล่าว นอกจากนี้ยังเป็นแนวทางสำคัญสำหรับการตีความสิทธิประเภทอื่นที่เกี่ยวข้องกับการประกอบกิจการ วิชาชีพ หรือกิจการที่อยู่ภายใต้ระบบอนุญาตของรัฐในอนาคต โดยต้องพิจารณาเป็นรายกรณีว่ากฎหมายเฉพาะกำหนดให้สิทธินั้นสิ้นสุดลงเมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตาย หรือเปิดโอกาสให้มีการสืบทอดสิทธิต่อไปได้

ดังนั้น แก่นแท้ของมาตรา 1600 ที่ปรากฏอย่างชัดเจนในคดีนี้ คือ หลักการคุ้มครองความต่อเนื่องของสิทธิและทรัพย์สินภายหลังการเสียชีวิตของบุคคล โดยให้สิทธิทุกประเภทตกทอดเป็นมรดก เว้นแต่จะพิสูจน์ได้ว่าสิทธินั้นเป็นสิทธิเฉพาะตัวโดยแท้ ซึ่งสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนตามข้อเท็จจริงของคดีนี้ ศาลฎีกาวินิจฉัยแล้วว่าไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว จึงเป็นทรัพย์มรดกที่สามารถตกทอดแก่ผู้รับพินัยกรรมหรือทายาทได้ตามกฎหมาย.

ข้อ 2 พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 มาตรา 21 มาตรา 22 มาตรา 106 และมาตรา 107

พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ. 2550 เป็นกฎหมายที่มีวัตถุประสงค์ในการกำกับดูแลการจัดการศึกษาเอกชนให้มีคุณภาพ มีมาตรฐาน และคำนึงถึงประโยชน์สาธารณะ เนื่องจากกิจการโรงเรียนมิใช่เพียงกิจการทางธุรกิจทั่วไป แต่เป็นกิจการที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ การศึกษา และอนาคตของเยาวชน กฎหมายจึงกำหนดคุณสมบัติของผู้รับใบอนุญาตและหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการโอนใบอนุญาตไว้อย่างละเอียด เพื่อให้บุคคลที่เข้ามาดำเนินกิจการโรงเรียนมีความเหมาะสมทั้งในด้านความรู้ ความสามารถ ความประพฤติ และความรับผิดชอบต่อสังคม

มาตรา 21 เป็นบทบัญญัติที่กำหนดคุณสมบัติของผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนในระบบ โดยมีเจตนารมณ์เพื่อให้บุคคลที่จะเข้ามาเป็นเจ้าของหรือผู้ดำเนินกิจการโรงเรียนมีความพร้อมและมีความน่าเชื่อถือเพียงพอในการจัดการศึกษา กฎหมายจึงกำหนดคุณสมบัติต่าง ๆ ไว้เพื่อเป็นหลักประกันว่าโรงเรียนจะได้รับการบริหารจัดการอย่างเหมาะสมและไม่ก่อให้เกิดผลกระทบต่อผู้เรียนหรือสังคมโดยรวม หลักการสำคัญของมาตรานี้คือการคัดเลือกบุคคลที่มีความเหมาะสมเข้ามาดำเนินกิจการทางการศึกษา มิใช่การสร้างสิทธิพิเศษเฉพาะตัวให้แก่ผู้รับใบอนุญาต

ส่วนมาตรา 22 เป็นบทบัญญัติเกี่ยวกับลักษณะต้องห้ามของผู้รับใบอนุญาต ซึ่งมีวัตถุประสงค์ในทางตรงกันข้ามกับมาตรา 21 กล่าวคือ หากบุคคลใดมีลักษณะที่กฎหมายเห็นว่าไม่เหมาะสมต่อการดำเนินกิจการโรงเรียน บุคคลนั้นย่อมไม่สามารถได้รับใบอนุญาตได้ แม้จะมีความประสงค์จะจัดตั้งโรงเรียนก็ตาม เจตนารมณ์ของมาตรานี้มุ่งคุ้มครองคุณภาพของระบบการศึกษาและป้องกันมิให้บุคคลที่ขาดความน่าเชื่อถือหรือมีลักษณะต้องห้ามตามกฎหมายเข้ามาบริหารกิจการที่มีผลกระทบต่อสาธารณะ

เมื่อพิจารณามาตรา 21 และมาตรา 22 ร่วมกัน จะเห็นได้ว่ากฎหมายให้ความสำคัญกับ “ตัวบุคคลผู้จะเข้ามาดำเนินกิจการ” มากกว่าตัวกิจการโรงเรียน กล่าวคือ โรงเรียนยังสามารถดำเนินกิจการต่อไปได้ แต่บุคคลที่จะเข้ามารับช่วงสิทธิหรือรับโอนกิจการจะต้องผ่านการตรวจสอบคุณสมบัติตามที่กฎหมายกำหนดก่อน ทั้งนี้เพื่อให้การจัดการศึกษายังคงอยู่ในมาตรฐานที่เหมาะสม

มาตรา 106 เป็นบทบัญญัติที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อคดีนี้ เพราะเป็นบทบัญญัติที่รับรองโดยชัดแจ้งว่า ผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนสามารถโอนใบอนุญาตให้แก่บุคคลอื่นได้ หากผู้รับโอนมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามที่กฎหมายกำหนด การที่กฎหมายเปิดช่องให้มีการโอนใบอนุญาตได้ แสดงให้เห็นว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตมิใช่สิทธิที่ผูกพันอยู่กับตัวบุคคลจนไม่สามารถเปลี่ยนมือได้ หากแต่เป็นสิทธิที่สามารถโอนต่อไปยังบุคคลอื่นได้ภายใต้การควบคุมของรัฐ

ศาลฎีกาได้นำมาตรา 106 มาใช้เป็นเหตุผลสำคัญในการวินิจฉัยว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนไม่ใช่สิทธิเฉพาะตัว เพราะหากเป็นสิทธิเฉพาะตัวโดยแท้ กฎหมายย่อมไม่เปิดโอกาสให้มีการโอนสิทธิแก่บุคคลอื่นได้เลย ไม่ว่าจะเป็นการโอนในขณะผู้ทรงสิทธิยังมีชีวิตอยู่หรือภายหลังถึงแก่ความตาย

มาตรา 107 เป็นบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับกรณีผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตายหรือเป็นคนสาบสูญ โดยกฎหมายกำหนดให้ทายาทที่มีคุณสมบัติครบถ้วนสามารถยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตเพื่อดำเนินกิจการโรงเรียนต่อไปได้ ภายในกำหนดเวลาที่กฎหมายกำหนด เจตนารมณ์ของมาตรานี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะสะท้อนให้เห็นว่าฝ่ายนิติบัญญัติต้องการให้กิจการโรงเรียนสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างต่อเนื่อง แม้ผู้รับใบอนุญาตเดิมจะเสียชีวิตแล้วก็ตาม

หากกฎหมายไม่มีมาตรา 107 เมื่อผู้รับใบอนุญาตถึงแก่ความตาย โรงเรียนอาจต้องหยุดดำเนินกิจการทันที เกิดผลกระทบต่อนักเรียน ครู บุคลากรทางการศึกษา และผู้ปกครองจำนวนมาก ดังนั้น มาตรา 107 จึงทำหน้าที่เป็นกลไกทางกฎหมายในการรักษาความต่อเนื่องของกิจการโรงเรียนและคุ้มครองประโยชน์สาธารณะด้านการศึกษา

ประเด็นสำคัญที่ศาลฎีกานำมาวิเคราะห์คือ แม้มาตรา 107 จะกำหนดให้ทายาทผู้รับโอนต้องมีคุณสมบัติตามมาตรา 21 และไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 22 แต่เงื่อนไขดังกล่าวเป็นเพียงเงื่อนไขในการใช้สิทธิ มิใช่เงื่อนไขที่ทำให้สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตกลายเป็นสิทธิเฉพาะตัว ศาลฎีกาเห็นว่า การกำหนดคุณสมบัติของผู้รับโอนเป็นเรื่องที่กฎหมายบัญญัติขึ้นเพื่อประโยชน์ของสังคมและเพื่อรักษามาตรฐานทางการศึกษา มิใช่บทบัญญัติที่มุ่งทำให้สิทธิของผู้รับใบอนุญาตสิ้นสุดลงเมื่อถึงแก่ความตาย

ด้วยเหตุนี้ ศาลฎีกาจึงสรุปว่า เมื่อมาตรา 106 เปิดโอกาสให้มีการโอนใบอนุญาต และมาตรา 107 เปิดโอกาสให้ทายาทรับโอนใบอนุญาตภายหลังการเสียชีวิตของผู้รับใบอนุญาตได้ ย่อมแสดงให้เห็นโดยชัดแจ้งว่าสิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนมิใช่สิทธิเฉพาะตัวของเจ้ามรดก แต่เป็นสิทธิที่มีลักษณะเป็นทรัพย์สินและสามารถตกทอดแก่ทายาทได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600

อย่างไรก็ตาม คดีนี้ยังแสดงให้เห็นอีกด้วยว่า แม้สิทธิในการรับใบอนุญาตจะเป็นทรัพย์มรดก แต่การได้รับสิทธิดังกล่าวไม่ได้ทำให้ผู้รับมรดกมีอำนาจบังคับบุคคลอื่นให้กระทำการเพื่อประโยชน์ของตนโดยอัตโนมัติ สิทธิของผู้รับมรดกยังคงต้องอยู่ภายใต้ขอบเขตของกฎหมายทั่วไปและต้องเคารพสิทธิของบุคคลอื่น โดยเฉพาะสิทธิของเจ้าของกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336 ซึ่งเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้โจทก์แพ้คดี แม้จะชนะในประเด็นที่ว่า สิทธิในการเป็นผู้รับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์มรดกก็ตาม

 ยินดีให้คำปรึกษากฎหมายแชทไลน์

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5537/2558

พ.ร.บ.โรงเรียนเอกชน พ.ศ.2550 มาตรา 106 บัญญัติว่า "ผู้รับใบอนุญาตผู้ใดประสงค์จะโอนใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนในระบบให้บุคคลอื่น ให้ยื่นคำขอต่อผู้อนุญาตตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่คณะกรรมการกำหนด เมื่อผู้อนุญาตเห็นว่าผู้รับโอนมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 21 หรือมาตรา 22 แล้วแต่กรณี ให้อนุญาตโดยเร็ว" และมาตรา 107 บัญญัติว่า "ในกรณีที่ผู้รับใบอนุญาตตายหรือเป็นคนสาบสูญ และทายาทมีความประสงค์จะดำเนินกิจการโรงเรียนในระบบต่อไป ให้ทายาทซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตาม มาตรา 21 หรือในกรณีที่มีทายาทหลายคน ให้ทายาทด้วยกันนั้นตกลงตั้งทายาทคนหนึ่งซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตาม มาตรา 21 ยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตต่อผู้อนุญาตภายในเก้าสิบวันนับแต่วันที่ผู้รับใบอนุญาตตายหรือสาบสูญหรือภายในระยะเวลาที่ผู้อนุญาตขยายเวลาตามความจำเป็น..." แสดงให้เห็นว่าผู้รับใบอนุญาตอาจโอนโรงเรียนที่ตนได้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนได้เสมอ ไม่ว่าจะเป็นการโอนระหว่างที่ตนมีชีวิต หรือการโอนทางมรดกเมื่อตนถึงแก่ความตายแล้ว และสิทธิของผู้รับใบอนุญาตซึ่งได้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนดังกล่าวไม่ระงับหรือหมดสิ้นไปในทันทีที่ผู้รับใบอนุญาตนั้นถึงแก่ความตาย สิทธิดังกล่าวจึงไม่เป็นสิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้รับใบอนุญาตโดยแท้ ส่วนการที่ทายาทผู้ยื่นคำขอเพื่อรับโอนโรงเรียนต้องมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตาม มาตรา 21 เป็นเรื่องที่ พ.ร.บ.โรงเรียนเอกชนฯ กำหนดไว้เพื่อประโยชน์ในการให้บริการทางการศึกษา ซึ่งมีผลกระทบต่อสังคมส่วนรวมในอันที่จะให้ผู้รับโอนมีทั้งความรู้ความสามารถและมีคุณธรรมในมาตรฐานเช่นเดียวกับผู้รับใบอนุญาต จึงไม่มีผลกระทบต่อสภาพแห่งสิทธิการเป็นผู้รับใบอนุญาตที่ทายาทอาจขอรับโอนได้ตาม มาตรา 107 วรรคหนึ่ง ดังนั้นการได้รับอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียน ส. จึงไม่เป็นการเฉพาะตัวของเจ้ามรดก สิทธิในการรับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนเป็นทรัพย์มรดกตาม ป.พ.พ. มาตรา 1600

โจทก์ฟ้องขอให้บังคับจำเลยทั้งสามให้ความยินยอมและหรือทำสัญญาเช่ามีกำหนดระยะเวลา 11 ปี และให้จดทะเบียนการยินยอมและหรือทำสัญญาเช่ามีกำหนดระยะเวลา 11 ปี ต่อสำนักงานที่ดินกรุงเทพมหานคร สาขาพระนคร แก่โจทก์ หากจำเลยทั้งสามไม่ดำเนินการก็ให้ถือเอาคำพิพากษาแทนการแสดงเจตนาของจำเลยทั้งสาม เพื่อให้เจ้าพนักงานที่ดินกรุงเทพมหานคร สาขาพระนคร ดำเนินการรับจดทะเบียนการเช่ามีกำหนดระยะเวลา 11 ปี ให้แก่โจทก์

จำเลยทั้งสามให้การขอให้ยกฟ้อง

ศาลชั้นต้นพิพากษายกฟ้อง

โจทก์อุทธรณ์

ศาลอุทธรณ์พิพากษายืน ค่าฤชาธรรมเนียมชั้นอุทธรณ์ให้เป็นพับ

โจทก์ฎีกา

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ข้อเท็จจริงที่คู่ความมิได้โต้แย้งในชั้นฎีการับฟังได้ว่า โจทก์เป็นบุตรของนางจงจิตต์ เจ้ามรดกและนายมงคล มีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน 3 คน คือ นายณะธนภูมิ โจทก์ และจำเลยที่ 1 ก่อนจะสมรสกับนายมงคล เจ้ามรดกเคยอยู่กินฉันสามีภริยากับนายเหรี่ยง มีบุตรด้วยกัน 6 คน คือ จำเลยที่ 2 จำเลยที่ 3 นายอดุลย์ พันเอกวิโรจน์ เรือเอกเดชา และนางวลี เมื่อประมาณปี 2480 นายมงคลและเจ้ามรดกร่วมกันก่อตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคม ตามหลักสูตรของกระทรวงศึกษาธิการโดยเช่าอาคารซึ่งตั้งอยู่บนที่ดินโฉนดเลขที่ 340 ตำบลวัดชนะสงคราม อำเภอชนะสงคราม จังหวัดพระนคร เป็นอาคารเรียน นายมงคลเป็นผู้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียน ส่วนเจ้ามรดกเป็นผู้จัดการและเป็นครูใหญ่ ต่อมาปี 2507 นายมงคลกับเจ้ามรดกได้ร่วมกันซื้อที่ดินแปลงดังกล่าวโดยวิธีผ่อนชำระและก่อสร้างอาคารเพิ่มเติมในที่ดินและจดทะเบียนรับโอนที่ดินดังกล่าวเมื่อปี 2522 โดยลงชื่อโจทก์ จำเลยที่ 1 นายณะธนภูมิกับนางวลีเป็นผู้รับโอน เมื่อนายมงคลถึงแก่ความตาย เจ้ามรดกได้รับอนุญาตให้ประกอบกิจการต่อไป ต่อมาเจ้ามรดกป่วยและตกเป็นผู้ไร้ความสามารถ มีโจทก์ นางสาวพัชรา และนางอำไพ เป็นผู้อนุบาลตามคำสั่งศาล นางศรีเพ็ญ ภริยา นายณะธนภูมิซึ่งถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดกเคยยื่นฟ้องโจทก์ จำเลยที่ 1 และนางวลี ขอแบ่งกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินแปลงข้างต้น คดีถึงที่สุดในชั้นอุทธรณ์โดยข้อเท็จจริงยุติว่า เจ้ามรดกเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ที่แท้จริง นายณะธนภูมิเพียงลงชื่อแทนเจ้ามรดก เจ้ามรดกถึงแก่ความตายเมื่อวันที่ 17 เมษายน 2545 โดยทำพินัยกรรมยกสิทธิการเป็นผู้รับใบอนุญาตให้ประกอบกิจการโรงเรียนให้โจทก์ ในระหว่างจัดการมรดก โจทก์ได้ยื่นคำร้องต่อกระทรวงศึกษาธิการขอดำเนินกิจการของโรงเรียนไปพลางก่อนจนกว่าจะเปลี่ยนแปลงใบขอรับอนุญาตเดิม สำหรับกรณีขอรับใบอนุญาตต่อจากผู้รับใบอนุญาตเดิม หากผู้ขอไม่ได้เป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในที่ดินที่เป็นที่ตั้งโรงเรียนเพียงผู้เดียว ผู้ขอต้องให้เจ้าของกรรมสิทธิ์รวมทำสัญญาเช่าให้ผู้ขอเป็นเวลาไม่น้อยกว่า 11 ปี เป็นหลักฐานประกอบคำขอ แต่จำเลยที่ 1 ไม่ยอมทำสัญญาเช่าให้โจทก์ คดีมีปัญหาตามฎีกาโจทก์ว่า จำเลยทั้งสามต้องให้ความยินยอมหรือทำสัญญาเช่าที่ดินโฉนดเลขที่ 340 และ 1429 ให้โจทก์ตามฟ้องหรือไม่

พิเคราะห์ฎีกาของโจทก์แล้ว เห็นว่า โจทก์ฎีกาเพียงข้อเดียวความว่า สิทธิของเจ้ามรดกในการเป็นผู้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมเป็นทรัพย์มรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 เพราะไม่เป็นสิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวของเจ้ามรดกโดยแท้หรือไม่ เห็นว่า สิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ทรงสิทธิโดยแท้นั้นจะมีการโอนกันไม่ได้อย่างเด็ดขาด ไม่ว่าจะเป็นการโอนระหว่างที่ผู้ทรงสิทธิยังมีชีวิตหรือเป็นการโอนทางมรดก เมื่อผู้ทรงสิทธิถึงแก่ความตายแล้ว ดังเช่นสิทธิอาศัยตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1404 ซึ่งบัญญัติว่า "สิทธิอาศัยนั้นจะโอนกันไม่ได้ แม้โดยทางมรดก" สิทธิเก็บกิน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1418 วรรคท้าย ซึ่งบัญญัติว่า "ถ้าผู้ทรงสิทธิเก็บกินถึงแก่ความตาย ท่านว่าสิทธินั้นย่อมสิ้นไปเสมอ" หรือภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1431 ซึ่งบัญญัติว่า "ถ้ามิได้กำหนดไว้เป็นอย่างอื่นในนิติกรรมอันก่อให้เกิดภาระติดพันไซร้ ท่านว่าภาระติดพันในอสังหาริมทรัพย์นั้นจะโอนกันไม่ได้ แม้โดยทางมรดก" ฯลฯ ดังนั้นเมื่อผู้ทรงสิทธิดังกล่าวถึงแก่ความตายสิทธินั้นย่อมระงับหรือหมดสิ้นไปในทันที แต่ตามพระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชน พ.ศ.2550 มาตรา 106 บัญญัติว่า "ผู้รับใบอนุญาตผู้ใดประสงค์จะโอนใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนในระบบให้บุคคลอื่น ให้ยื่นคำขอต่อผู้อนุญาตตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่คณะกรรมการกำหนด เมื่อผู้อนุญาตเห็นว่าผู้รับโอนมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 21 หรือมาตรา 22 แล้วแต่กรณี ให้อนุญาตโดยเร็ว" และมาตรา 107 บัญญัติว่า "ในกรณีที่ผู้รับใบอนุญาตตายหรือเป็นคนสาบสูญ และทายาทมีความประสงค์จะดำเนินกิจการโรงเรียนในระบบต่อไป ให้ทายาทซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 21 หรือในกรณีที่มีทายาทหลายคน ให้ทายาทด้วยกันนั้นตกลงตั้งทายาทคนหนึ่งซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 21 ยื่นคำขอรับโอนใบอนุญาตต่อผู้อนุญาตภายในเก้าสิบวันนับแต่วันที่ผู้รับใบอนุญาตตายหรือสาบสูญหรือภายในระยะเวลาที่ผู้อนุญาตขยายเวลาตามความจำเป็น..." นั้น แสดงให้เห็นว่าผู้รับใบอนุญาตอาจโอนโรงเรียนที่ตนได้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนได้เสมอ ไม่ว่าจะเป็นการโอนระหว่างที่ตนมีชีวิต หรือการโอนทางมรดกเมื่อตนถึงแก่ความตายแล้ว และสิทธิของผู้รับใบอนุญาตซึ่งได้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนดังกล่าวไม่ระงับหรือหมดสิ้นไปในทันทีที่ผู้รับใบอนุญาตนั้นถึงแก่ความตาย สิทธิดังกล่าวจึงไม่เป็นสิทธิที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้รับใบอนุญาตโดยแท้ ส่วนการที่ทายาทผู้ยื่นคำขอเพื่อรับโอนโรงเรียนต้องมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 21 เช่นเดียวกับผู้รับใบอนุญาตนั้นเป็นเรื่องที่พระราชบัญญัติโรงเรียนเอกชนฯ กำหนดไว้เพื่อประโยชน์ในการให้บริการทางการศึกษา ซึ่งมีผลกระทบต่อสังคมส่วนรวมในอันที่จะให้ผู้รับโอนมีทั้งความรู้ ความสามารถและมีคุณธรรมในมาตรฐานเช่นเดียวกับผู้รับใบอนุญาต จึงไม่มีผลกระทบต่อสภาพแห่งสิทธิการเป็นผู้รับใบอนุญาตที่ทายาทอาจขอรับโอนได้ตามมาตรา 107 วรรคหนึ่งแต่ประการใด ดังนั้นการได้รับอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมจึงไม่เป็นการเฉพาะตัวของเจ้ามรดกผู้ตาย สิทธิในการรับใบอนุญาตจัดตั้งโรงเรียนจึงเป็นทรัพย์มรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 แต่แม้ข้อกำหนดของพินัยกรรม ยกสิทธิการเป็นผู้รับใบอนุญาตให้ประกอบกิจการโรงเรียนของโจทก์มีผลบังคับได้ตามที่โจทก์ฎีกา และแม้ตามข้อกำหนดในพินัยกรรม นอกจากจำเลยที่ 1 ได้รับส่วนแบ่งกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินโฉนดเลขที่ 340 แล้ว จำเลยที่ 1 ยังมีสิทธิได้รับส่วนแบ่งผลกำไรที่จะเกิดขึ้นหลังจากโจทก์รับโอนโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมด้วย แต่โจทก์ก็ไม่มีสิทธิขอให้บังคับจำเลยที่ 1 ทำสัญญาให้โจทก์เช่าที่ดินโฉนดเลขที่ 340 ส่วนที่จำเลยที่ 1 มีกรรมสิทธิ์รวม เพราะเมื่อพินัยกรรม ไม่มีข้อกำหนดหรือเงื่อนไขให้จำเลยที่ 1 มีหน้าที่ต้องทำเช่นนั้น จำเลยที่ 1 ย่อมมีสิทธิในฐานะเจ้าของกรรมสิทธิ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1336 ที่จะใช้สอยหาประโยชน์จากทรัพย์สินของตนได้ตามที่เห็นสมควร ซึ่งรวมทั้งการปฏิเสธไม่ให้เช่าด้วย ส่วนจำเลยที่ 2 และที่ 3 ซึ่งเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์รวมในที่ดินโฉนดเลขที่ 1429 โจทก์อุทธรณ์คัดค้านคำพิพากษาของศาลชั้นต้นเกี่ยวกับเรื่องนี้โดยอ้างว่าเจ้ามรดกใส่ชื่อจำเลยที่ 2 เป็นผู้ถือกรรมสิทธิ์แทนเจ้ามรดก ซึ่งเท่ากับอ้างว่าที่ดินโฉนดเลขที่ 1429 เป็นทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก แต่เมื่อศาลอุทธรณ์ไม่วินิจฉัยให้ เพราะเห็นว่าไม่ทำให้ผลคดีเปลี่ยนแปลง โจทก์ก็ไม่ได้ฎีกาโต้แย้งโดยขอให้มีการวินิจฉัยประเด็นข้อพิพาทนี้ด้วย ข้อเท็จจริงจึงต้องฟังยุติตามที่ศาลชั้นต้นวินิจฉัยว่าที่ดินโฉนดเลขที่ 1429 ไม่ได้เป็นทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก และแม้จำเลยที่ 2 และที่ 3 เป็นบุตรของเจ้ามรดกเช่นเดียวกับโจทก์ แต่จำเลยที่ 2 และที่ 3 ก็มิได้เป็นทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกของเจ้ามรดกในฐานะผู้รับพินัยกรรมหรือทายาทโดยธรรม เพราะนอกจากจำเลยที่ 2 และที่ 3 ไม่เป็นผู้รับประโยชน์จากพินัยกรรม หรือกล่าวอีกนัยหนึ่ง คือ ไม่เป็นผู้รับพินัยกรรมแล้ว ยังถือได้ว่าจำเลยที่ 2 และที่ 3 เป็นทายาทโดยธรรมที่ถูกตัดโดยพินัยกรรม มิให้ได้รับมรดกของเจ้ามรดกโดยผลของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1608 วรรคสอง อีกด้วย จำเลยที่ 2 และที่ 3 จึงไม่มีหน้าที่และความผูกพันตามกฎหมายที่จะต้องทำสัญญาให้โจทก์เช่าที่ดินโฉนดเลขที่ 1429 ของตนเช่นกัน ส่วนที่จำเลยที่ 2 และที่ 3 แก้ฎีกาว่า ที่ดินโฉนดเลขที่ 1429 ไม่ได้เป็นที่ตั้งส่วนหนึ่งของโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมและการเป็นผู้รับใบอนุญาตให้จัดตั้งโรงเรียนสุพมาศพิทยาคมของเจ้ามรดกเป็นสิทธิเฉพาะตัว มิใช่มรดกนั้น ก็ไม่จำต้องวินิจฉัย เพราะไม่ทำให้ผลแห่งคดีเปลี่ยนแปลง ศาลฎีกาเห็นด้วยในผลของศาลอุทธรณ์ที่ยกฟ้องโจทก์ ฎีกาโจทก์ฟังไม่ขึ้น

พิพากษายืน ค่าฤชาธรรมเนียมในชั้นฎีกาให้เป็นพับ