ยินดีให้คำปรึกษากฎหมายแชทไลน์

บทนำ 

คำพิพากษาศาลฎีกานี้มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับผลทางกฎหมายของการอยู่กินฉันสามีภริยาโดยไม่จดทะเบียนสมรส ซึ่งไม่ก่อให้เกิดสถานะคู่สมรสตามกฎหมายและไม่ทำให้ทรัพย์สินที่ได้มาเป็นสินสมรส ศาลฎีกายังวินิจฉัยถึงหลักเกณฑ์การพิจารณากรรมสิทธิ์ในที่ดิน บ้าน และทรัพย์สินอื่นว่า หากมิได้ซื้อหามาด้วยเงินที่ร่วมกันทำมาหาได้ ย่อมไม่เป็นกรรมสิทธิ์รวม อีกทั้งยังวางแนวทางสำคัญเกี่ยวกับความสมบูรณ์ของพินัยกรรม โดยชี้ชัดว่าพินัยกรรมที่ใช้พิมพ์ดีดไม่อาจถือเป็นพินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ และหากพยานลงลายมือชื่อภายหลัง ย่อมเป็นพินัยกรรมที่ทำผิดแบบ ตกเป็นโมฆะ ส่งผลให้ทรัพย์มรดกตกแก่ทายาทโดยธรรมตามกฎหมาย

ข้อเท็จจริงของคดี

คดีนี้โจทก์ซึ่งเป็นมารดาของผู้ตาย ได้รับการแต่งตั้งจากศาลให้เป็นผู้จัดการมรดกของบุตรชาย ผู้ตายมีทรัพย์มรดกเป็นที่ดินสองแปลงพร้อมบ้านพักอาศัยและอาวุธปืนสองกระบอก ภายหลังผู้ตายถึงแก่กรรม จำเลยซึ่งเคยอยู่กินฉันสามีภริยากับผู้ตายโดยมิได้จดทะเบียนสมรส ได้เข้าครอบครองบ้านและทรัพย์สินดังกล่าว ไม่ยอมส่งคืนแก่โจทก์ และอ้างสิทธิในทรัพย์มรดกโดยอาศัยพินัยกรรม

ประเด็นการอยู่กินโดยไม่จดทะเบียนสมรสกับทรัพย์สิน

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า การอยู่กินฉันสามีภริยาโดยไม่จดทะเบียนสมรส ไม่ก่อให้เกิดสถานะสมรสตามกฎหมาย ทรัพย์สินใดจะถือเป็นสินสมรสได้ ต้องเป็นทรัพย์ที่ได้มาในระหว่างสมรสที่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น เมื่อข้อเท็จจริงปรากฏว่าที่ดินพิพาทได้มาโดยการรับมรดกและการให้โดยเสน่หา ย่อมเป็นทรัพย์สินส่วนตัวของผู้ตาย ไม่อยู่ในบังคับเรื่องสินสมรส และจำเลยไม่อาจอ้างกรรมสิทธิ์รวมได้

การอ้างสิทธิในบ้านและทรัพย์สินอื่น

แม้จำเลยจะอ้างว่าได้ร่วมออกเงินปลูกสร้างบ้านกับผู้ตาย แต่ไม่สามารถนำพยานหลักฐานที่น่าเชื่อถือมาสนับสนุน ศาลจึงฟังไม่ได้ว่าจำเลยมีส่วนเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์รวม บ้านและอาวุธปืนจึงถือเป็นทรัพย์สินส่วนตัวของผู้ตายและตกเป็นทรัพย์มรดก

หลักกฎหมายว่าด้วยพินัยกรรม

ศาลฎีกาวางหลักชัดเจนว่า พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับตามมาตรา 1657 ต้องเขียนด้วยลายมือทั้งหมด การใช้พิมพ์ดีดไม่อาจถือว่าเป็นพินัยกรรมแบบดังกล่าวได้ อีกทั้งพินัยกรรมแบบธรรมดาตามมาตรา 1656 ต้องมีพยานลงลายมือชื่อพร้อมกันในขณะทำพินัยกรรม การลงชื่อเป็นพยานภายหลังเป็นการผิดแบบ ส่งผลให้พินัยกรรมตกเป็นโมฆะตามมาตรา 1705

ค่าเสียหายจากการครอบครองทรัพย์โดยไม่ชอบ

ศาลเห็นว่าการกำหนดค่าเสียหายเดือนละ 6,000 บาท เป็นการใช้ดุลพินิจโดยพิจารณาจากสภาพบ้านและทำเลที่ตั้ง เหมาะสมและไม่เกินสมควร

สรุปข้อคิดทางกฎหมาย

คำพิพากษานี้เป็นบรรทัดฐานสำคัญที่ตอกย้ำว่า ความสัมพันธ์เชิงพฤตินัยไม่อาจแทนที่สถานะทางกฎหมายได้ ทั้งในเรื่องทรัพย์สินและมรดก อีกทั้งการทำพินัยกรรมต้องเคร่งครัดในรูปแบบตามที่กฎหมายกำหนด มิฉะนั้นย่อมตกเป็นโมฆะและไม่ก่อให้เกิดผลตามเจตนาของผู้ทำพินัยกรรม

สรุปผลคำพิพากษาของศาลทั้งสาม

1. ศาลชั้นต้นพิพากษายกฟ้อง เห็นว่าโจทก์ไม่มีสิทธิเรียกร้องตามฟ้อง

2. ศาลอุทธรณ์พิพากษากลับ ให้จำเลยและบริวารออกจากบ้านพิพาท คืนทรัพย์มรดกทั้งหมดแก่โจทก์ และกำหนดค่าเสียหายเดือนละ 6,000 บาท

3. ศาลฎีกาพิพากษายืนตามศาลอุทธรณ์ วินิจฉัยว่าทรัพย์พิพาทเป็นทรัพย์สินส่วนตัวของผู้ตาย พินัยกรรมตกเป็นโมฆะ และจำเลยไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดก

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2102/2551 

จำเลยกับผู้ตายอยู่กินฉันสามีภริยากันโดยไม่จดทะเบียนสมรส จึงไม่ต้องพิจารณาว่าทรัพย์พิพาทเป็นสินสมรสหรือไม่ คงต้องพิจารณาเฉพาะเรื่องกรรมสิทธิ์รวมว่าเป็นทรัพย์สินที่ซื้อหามาด้วยเงินที่ร่วมกันทำมาหาได้หรือไม่ เมื่อที่ดินพิพาทเป็นที่ดินที่ผู้ตายได้รับมาโดยการรับมรดกและโดยการให้โดยเสน่หา ย่อมไม่ใช่ทรัพย์ที่จำเลยเป็นเจ้าของรวมอยู่ด้วย ที่ดินพิพาทจึงเป็นทรัพย์สินของผู้ตายเพียงผู้เดียว

พินัยกรรมที่ผู้ตายทำขึ้นโดยใช้พิมพ์ดีดทั้งฉบับ ย่อมไม่ใช่พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับตาม ป.พ.พ. มาตรา 1657 คงเป็นแต่พินัยกรรมแบบธรรมดาตาม ป.พ.พ. มาตรา 1656 ที่ต้องมีพยานรู้เห็นซึ่งมาตรา 1656 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่าผู้ทำพินัยกรรมต้องลงลายมือชื่อไว้ต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน การที่พยานในพินัยกรรมพิพาทลงลายมือชื่อเป็นพยานภายหลังจึงขัดต่อบทบัญญัติดังกล่าวพินัยกรรมพิพาทย่อมตกเป็นโมฆะตามมาตรา 1705

โจทก์ฟ้องว่า ได้มอบอำนาจให้นายโสภณดำเนินคดี และศาลแพ่งมีคำสั่งแต่งตั้งโจทก์เป็นผู้จัดการมรดกของนายวินัยผู้ตาย ซึ่งเป็นบุตรของโจทก์ ทำให้โจทก์เป็นทายาทโดยธรรมแต่เพียงผู้เดียว ผู้ตายมีทรัพย์มรดกเป็นที่ดิน 2 แปลง โฉนดเลขที่ 245103 และ 244400 พร้อมบ้านเลขที่ 186/80 และอาวุธปืน 2 กระบอก รวมมูลค่า 40,000 บาท ภายหลังโจทก์ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก จำเลยเข้าไปครอบครองบ้าน นำกุญแจใส่ประตูและรั้วโดยไม่ได้รับอนุญาต ทำให้โจทก์ไม่สามารถเข้าใช้ประโยชน์ได้ โจทก์อ้างว่าหากปล่อยเช่าจะได้เดือนละ 50,000 บาท อีกทั้งจำเลยไม่คืนโฉนด อาวุธปืน และทะเบียนบ้าน ส่งผลให้โจทก์จัดการโอนมรดกไม่ได้ แม้โจทก์มีหนังสือบอกกล่าวให้จำเลยออกจากบ้านและคืนทรัพย์แล้ว จำเลยเพิกเฉย จึงขอให้ขับไล่จำเลยและบริวาร ชำระค่าเสียหายเดือนละ 50,000 บาท จนกว่าจะออกไป คืนโฉนดและทะเบียนบ้าน หากไม่คืนให้ถือคำพิพากษาแทนเอกสาร และคืนอาวุธปืนพร้อมใบอนุญาต หากไม่คืนให้ชดใช้ราคา 40,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยร้อยละ 7.5 ต่อปี และให้เพิกถอนใบอนุญาตปืน

จำเลยให้การขอให้ยกฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษายกฟ้อง โจทก์อุทธรณ์ ศาลอุทธรณ์พิพากษากลับ ให้จำเลยและบริวารขนย้ายออกจากบ้าน ส่งมอบการครอบครอง คืนโฉนดและทะเบียนบ้าน พร้อมแจ้งย้ายชื่อออก หากไม่ปฏิบัติตามให้โจทก์ขอออกเอกสารใหม่ได้ และให้คืนอาวุธปืนพร้อมใบอนุญาต หากไม่คืนให้ชดใช้ 40,000 บาท พร้อมดอกเบี้ยร้อยละ 7.5 ต่อปี อีกทั้งกำหนดค่าเสียหายเดือนละ 6,000 บาท นับแต่คำพิพากษาถึงที่สุดจนกว่าจะออก

จำเลยฎีกา ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า จำเลยกับผู้ตายไม่ได้จดทะเบียนสมรส จึงไม่นำหลักสินสมรสตามมาตรา 1474 มาใช้ ต้องพิจารณาว่ามีการซื้อทรัพย์ด้วยเงินร่วมกันหรือไม่ เมื่อที่ดินได้มาโดยรับมรดกและให้โดยเสน่หา จึงเป็นสินส่วนตัวของผู้ตาย จำเลยไม่ใช่คู่สมรสโดยชอบและไม่มีสิทธิเป็นทายาท บ้านพิพาทก็ฟังไม่ได้ว่าจำเลยร่วมออกเงินปลูกสร้าง ส่วนอาวุธปืนก็ไม่อาจสันนิษฐานเป็นสินสมรสได้ และจำเลยไม่พิสูจน์ว่าร่วมซื้อ จึงเป็นทรัพย์มรดกทั้งหมด

สำหรับพินัยกรรมที่จำเลยอ้าง ศาลฎีกาเห็นว่าเป็นพินัยกรรมที่ใช้พิมพ์ดีด จึงไม่ใช่พินัยกรรมเขียนเองทั้งฉบับตามมาตรา 1657 และจะเป็นพินัยกรรมแบบธรรมดาตามมาตรา 1656 ก็ไม่ได้ เพราะพยานลงชื่อภายหลัง ไม่ได้ลงชื่อพร้อมกันต่อหน้าผู้ทำพินัยกรรม จึงตกเป็นโมฆะตามมาตรา 1705 จำเลยอ้างรับทรัพย์ไม่ได้ ส่วนค่าเสียหาย ศาลเห็นว่าศาลอุทธรณ์ใช้ดุลพินิจจากสภาพบ้านและทำเล กำหนดเดือนละ 6,000 บาทเหมาะสมแล้ว ฎีกาจำเลยฟังไม่ขึ้น พิพากษายืน และแก้ไขให้ค่าฤชาธรรมเนียมศาลชั้นต้นและชั้นฎีกาเป็นพับ

คำถามที่พบบ่อย

1. คำถาม: การอยู่กินฉันสามีภริยาโดยไม่จดทะเบียนสมรส ทำให้ทรัพย์ที่ได้มาเป็นสินสมรสหรือไม่

คำตอบ: ไม่เป็นสินสมรส เพราะหลักสินสมรสใช้ได้เฉพาะกรณีมีการสมรสโดยชอบด้วยกฎหมาย (มีการจดทะเบียนสมรส) หากอยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนสมรส ต้องพิจารณาตามพยานหลักฐานว่าได้ร่วมกันนำเงินที่ทำมาหาได้ไปซื้อทรัพย์หรือร่วมลงทุนจนเกิดกรรมสิทธิ์รวมหรือไม่ มิใช่อาศัยบทสันนิษฐานเรื่องสินสมรสมาใช้ได้

2. คำถาม: คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส มีสิทธิเป็นทายาทโดยธรรมของผู้ตายหรือไม่

คำตอบ: ไม่มีสิทธิในฐานะคู่สมรสโดยชอบด้วยกฎหมาย เพราะการเป็นทายาทโดยธรรมในส่วนของคู่สมรสต้องอาศัยการสมรสที่ถูกต้องตามกฎหมาย เมื่อไม่มีการจดทะเบียนสมรส คู่ชีวิตจึงไม่ถือเป็นคู่สมรสและไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะดังกล่าว

3. คำถาม: ทรัพย์ที่ผู้ตายได้มาโดยการรับมรดกหรือการให้โดยเสน่หา ถือเป็นทรัพย์ร่วมของคู่ชีวิตหรือไม่

คำตอบ: โดยหลักไม่ถือเป็นทรัพย์ร่วมของคู่ชีวิต หากไม่มีพยานหลักฐานว่าคู่ชีวิตได้ร่วมออกเงินซื้อหรือร่วมลงทุนจนเกิดกรรมสิทธิ์รวม ทรัพย์ที่ได้มาโดยรับมรดกหรือให้โดยเสน่หาย่อมเป็นทรัพย์สินส่วนตัวของผู้ตาย และตกเป็นทรัพย์มรดกแก่ทายาทโดยธรรม

4. คำถาม: การอ้างว่าได้ร่วมกันปลูกสร้างบ้านกับผู้ตาย ต้องพิสูจน์อย่างไรจึงจะถือว่าเป็นกรรมสิทธิ์รวม

คำตอบ: ผู้กล่าวอ้างต้องนำพยานหลักฐานที่น่าเชื่อถือมาพิสูจน์ เช่น หลักฐานการร่วมออกทุน ใบเสร็จค่าวัสดุ สัญญาว่าจ้างก่อสร้าง หลักฐานการโอนเงิน หรือพยานบุคคลที่เป็นกลางประกอบ หากมีเพียงคำเบิกความลอย ๆ หรือพยานสนับสนุนที่ไม่น่าเชื่อถือ ศาลอาจไม่รับฟังว่ามีส่วนเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์รวม

5. คำถาม: พินัยกรรมที่พิมพ์ดีดทั้งฉบับ ถือเป็นพินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับได้หรือไม่

คำตอบ: ไม่ได้ เพราะพินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับต้องเขียนข้อความทั้งหมดด้วยลายมือของผู้ทำพินัยกรรม รวมทั้งลงวันเดือนปีและลายมือชื่อด้วยตนเอง การใช้พิมพ์ดีดแทนลายมือเขียนทำให้เป็นพินัยกรรมผิดแบบ จึงตกเป็นโมฆะตามกฎหมาย

6. คำถาม: หากจะอ้างว่าพินัยกรรมที่พิมพ์ดีดเป็นพินัยกรรมแบบธรรมดา ต้องมีเงื่อนไขใดบ้าง

คำตอบ: ต้องเป็นไปตามแบบพินัยกรรมธรรมดา ได้แก่ ผู้ทำพินัยกรรมต้องลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน และพยานทั้งสองต้องลงลายมือชื่อรับรองในขณะนั้นด้วย หากพยานลงชื่อภายหลัง ไม่พร้อมกันต่อหน้าผู้ทำพินัยกรรม ย่อมเป็นการทำผิดแบบ ทำให้พินัยกรรมตกเป็นโมฆะ

7. คำถาม: เมื่อพินัยกรรมตกเป็นโมฆะ ทรัพย์มรดกตกแก่ใคร

คำตอบ: ทรัพย์มรดกย่อมตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับและบัญชีเครือญาติ เพราะไม่มีพินัยกรรมที่มีผลใช้บังคับได้ ผู้ถูกอ้างว่าได้รับยกทรัพย์ตามพินัยกรรมที่เป็นโมฆะจึงไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดก

8. คำถาม: ผู้จัดการมรดกมีสิทธิฟ้องเรียกคืนทรัพย์มรดกจากผู้ครอบครองโดยไม่มีสิทธิหรือไม่

คำตอบ: มีสิทธิ เพราะผู้จัดการมรดกมีอำนาจหน้าที่รวบรวมและจัดการทรัพย์มรดกแทนกองมรดก จึงสามารถฟ้องเรียกคืนการครอบครองบ้าน ที่ดิน เอกสารสิทธิ ทรัพย์สินมีทะเบียน และทรัพย์มรดกอื่นจากผู้ครอบครองโดยปราศจากสิทธิได้

9. คำถาม: การกำหนดค่าเสียหายจากการครอบครองบ้านและที่ดินโดยไม่มีสิทธิ ศาลพิจารณาจากอะไร

คำตอบ: ศาลพิจารณาตามข้อเท็จจริงแห่งคดีและใช้ดุลพินิจโดยอาศัยสภาพทรัพย์ ทำเลที่ตั้ง และประโยชน์ที่เจ้าของพึงได้รับจริง ไม่จำเป็นต้องยึดตามตัวเลขค่าเช่าที่คู่กรณีคาดคะเนเพียงฝ่ายเดียว หากเห็นว่าเหมาะสมแล้วก็อาจกำหนดค่าเสียหายในอัตราที่สมควรได้

10. คำถาม: การมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านหรือมีชื่อเป็นเจ้าบ้านหลังผู้ตายถึงแก่กรรม ทำให้เป็นเจ้าของบ้านหรือไม่

คำตอบ: ไม่ทำให้เป็นเจ้าของ เพราะทะเบียนบ้านเป็นเพียงหลักฐานทางทะเบียนราษฎรเกี่ยวกับการอยู่อาศัย ไม่ใช่หลักฐานกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สิน การเป็นเจ้าของบ้านต้องพิจารณาจากแหล่งที่มาของทรัพย์และพยานหลักฐานเรื่องการได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์